Fəzail İbrahimlinin 75 illik ömrü yalnız bir insanın yaşadığı illərin yekunu deyil. Bu, həm də müəllimlik ləyaqətinin, milli tarixçiliyin, fəal deputatlıq nümunəsinin və əsl ziyalılığın bir ömürdə qovuşduğu mənəvi salnamədir.
İnsan ömrünün həqiqi dəyəri yalnız təqvimdə sıralanan illərlə ölçülmür. Ömrün sanbalı onun hansı mənaya çevrildiyində, hansı amal uğrunda yaşandığında, cəmiyyətə nə verdiyində, insanların qəlbində və yaddaşında hansı iz qoyduğunda görünür. Elə ömürlər var ki, onlar sadəcə yaşanmış həyat deyil, həm də bir məktəb, bir örnək, bir mənəvi irs təsiri bağışlayır. Fəzail İbrahimlinin 75 illik ömür yolu da məhz belə ömürlərdəndir. Bu yolun içində elm var, müəllim zəhməti var, milli düşüncə var, vətəndaş məsuliyyəti var, dövlətə və xalqa sədaqətlə xidmət var. Bu yolun hər mərhələsində bir insanın yalnız öz taleyini deyil, həm də yaşadığı dövr və cəmiyyət qarşısında mənəvi borcunu necə dərk etdiyini görmək mümkündür.
Fəzail İbrahimli təkcə ictimai-siyasi fəaliyyəti ilə tanınan bir şəxsiyyət deyil. O, hər şeydən əvvəl, müəllim adını uca tutan, biliyi mənəvi sərvətə, düşüncəni cəmiyyət üçün faydaya çevirən bir ziyalıdır. Müəllimlik onun həyatında sadəcə bir peşə, bir fəaliyyət sahəsi olmayıb: bu, onun mənəvi varlığının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Çünki əsl müəllim yalnız bilik ötürən insan deyil. Əsl müəllim eyni zamanda düşüncə formalaşdıran, xarakter yetişdirən, cəmiyyətə istiqamət verən, nəsillər arasında mənəvi körpü yaradan şəxsdir. Fəzail İbrahimlinin ömür yoluna bu prizmadan baxdıqda aydın görünür ki, o, müəllim adının yalnız daşıyıcısı olmayıb, həm də onu öz fəaliyyəti, davranışı, nitqi, mövqeyi ilə doğruldan insanlardan olub.
Onun haqqında danışarkən müəllim ləyaqəti anlayışı xüsusi olaraq vurğulanmalıdır. Çünki müəllimlik yalnız sinif otağı ilə məhdudlaşmır; müəllimlik bəzən bir cəmiyyət qarşısında məsuliyyətli söz demək, bəzən elmi təmkinlə ictimai proseslərə münasibət bildirmək, bəzən də öz davranışı ilə nümunəyə çevrilməkdir. Fəzail İbrahimlinin fəaliyyətində bu cəhətlərin hamısı görünür. O, sözü ilə, düşüncə tərzi ilə, insanlara münasibəti ilə, elmi yanaşması ilə müəllim adının daşıdığı mənəvi ağırlığı qoruyub. Buna görə də onun adı çəkiləndə təkcə siyasi fəaliyyət yada düşmür; onunla yanaşı, müəllim əxlaqı, ziyalı təmkini, düşüncə mədəniyyəti və mənəvi sanbal da xatırlanır.
Fəzail müəllimin həyat yolunda milli tarixçiliyin xüsusi və əvəzsiz yeri var. Tarix yalnız keçmişin hadisələrini sadalamaq deyil, xalqın yaddaşını qorumaq, milli kimliyin köklərini yaşatmaq, bu günün və sabahın düşüncə əsaslarını möhkəmləndirməkdir. Tarixə bağlılıq, əslində, millətin özünüdərkidir. Fəzail İbrahimli də tarixə məhz bu dərinliklə yanaşan, onu quru faktların düzümü kimi deyil, xalqın taleyinin, dövlətçilik iradəsinin, milli mənəviyyatın aynası kimi dərk edən simalardandır. Onun tarixçi baxışında yalnız keçmişi anlamaq yox, həm də milli yaddaşı diri saxlamaq, cəmiyyətə tarixi şüur aşılamaq, köklərə bağlılığı qorumaq missiyası dayanır. Bu baxımdan o, milli tarixçi kimi təkcə elmi fikir sahəsində deyil, həm də ictimai şüurun formalaşmasında özünəməxsus yer tutan şəxsiyyətlərdəndir.
Milli tarixçi olmaq sadəcə tarix elmini bilmək demək deyil. Bu, həm də zamanın axarında millətin yaddaşını qorumağı bacarmaq, keçmişi bugünün məsuliyyəti ilə bağlamaq, tarixin dərslərini cəmiyyət üçün mənəvi istiqamətə çevirmək deməkdir. Fəzail İbrahimlinin fəaliyyətində bu keyfiyyətlər aydın görünür. O, tarixə elmi səliqə ilə yanaşan alim olmaqla yanaşı, onu milli təfəkkürün mühüm dayaqlarından biri kimi dəyərləndirən ziyalı mövqeyi sərgiləyib. Bu da onun adını sadəcə alim kimi deyil, milli tarixçi kimi dəyərləndirməyə əsas verir. Çünki onun tarixə münasibətində həm elm var, həm də milli məsuliyyət.
Fəzail İbrahimlinin ictimai-siyasi fəaliyyəti də onun şəxsiyyətini tamamlayan mühüm istiqamətlərdən biridir. O, ictimai həyatın müxtəlif məqamlarında hər zaman fəallığı, prinsipiallığı və aydın mövqeyi ilə seçilib. Fəal deputat olmaq yalnız parlamentdə təmsil olunmaq anlamına gəlmir. Fəal deputat olmaq, hər şeydən əvvəl, dövlət, xalq və cəmiyyət üçün əhəmiyyətli məsələlərə biganə qalmamaq, zamanın çağırışlarına münasibət bildirmək, milli maraqları qətiyyətlə müdafiə etmək, sözün məsuliyyətini dərk edərək danışmaq deməkdir. Fəzail İbrahimli məhz belə bir ictimai-siyasi obraz formalaşdırıb. Onun fəaliyyəti göstərib ki, parlament tribunasından səslənən fikir yalnız siyasi mövqe deyil, eyni zamanda mənəvi məsuliyyət, vətəndaş mövqeyi və dövlətçilik düşüncəsinin ifadəsi ola bilər.
Fəzail İbrahimlinin deputatlıq fəaliyyəti illər keçdikcə daha aydın görünən bir siyasi məktəb təsiri bağışlayır. Bu fəaliyyətin əsas özəlliyi ondadır ki, burada vəzifə ambisiyası deyil, mövqe aydınlığı, vətəndaş məsuliyyəti və dövlətə xidmət niyyəti daha qabarıq hiss olunur. Cəmiyyətin müxtəlif məsələlərinə münasibətdə nümayiş etdirdiyi həssaslıq, ictimai proseslərə laqeyd qalmaması, milli dəyərlərə bağlı mövqeyi onun fəal deputat kimi tanınmasını şərtləndirən əsas cəhətlərdəndir. Belə fəaliyyət illərin sınağından keçdikcə dəyər qazanır, zaman keçdikcə ictimai yaddaşda daha sabit yer tutur.
“Əsl ziyalıdır” ifadəsi çox işlədilir, lakin hər insan haqqında eyni dərəcədə dolğun məna kəsb etmir. Çünki ziyalılıq yalnız diplom, elmi ad, titul və vəzifə ilə ölçülən keyfiyyət deyil. Ziyalılıq düşüncənin dərinliyi, sözün çəkisi, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq, cəmiyyət qarşısında vicdanlı mövqe, mənəvi məsuliyyət və daxili mədəniyyət deməkdir. Əsl ziyalı yaşadığı dövrün tələblərini dərk edən, amma köklərindən qopmayan, cəmiyyətin ağrılarını duyan, xalqın taleyinə biganə qalmayan, şəxsi maraqlarını ümumi mənəvi borcdan üstün tutmayan şəxsdir. Fəzail İbrahimlinin həyat yolu bu anlayışların canlı təcəssümü kimi görünür.
Onun şəxsiyyətində alim təfəkkürü, müəllim nəcibliyi, ziyalı mədəniyyəti və ictimai xadim məsuliyyəti bir ahəng içində birləşir. Məhz buna görə də onun adı çəkiləndə insan təkcə bir elm adamını, bir siyasətçini və ya bir müəllimi xatırlamır; eyni zamanda bu xüsusiyyətlərin bütöv vəhdətinə çevrilmiş bir ziyalı obrazını görür. Belə insanlar cəmiyyətin mənəvi dayaqları olurlar. Onların sözü yalnız eşidilmir, həm də dəyərləndirilir. Onların mövqeyi yalnız bilinmir, həm də etibar doğurur. Onların ömür yolu yalnız xatırlanmır, həm də örnəyə çevrilir.
Fəzail İbrahimlinin həyat yolunun mühüm cəhətlərindən biri də ondadır ki, bu yol təsadüflər üzərində qurulmayıb. Bu yol zəhmətin, ardıcıllığın, təmkinin, elmi axtarışın, mənəvi möhkəmliyin və ictimai məsuliyyətin nəticəsidir. Belə ömürlər asan formalaşmır. Belə həyat yolları illər boyu qazanılmış təcrübənin, düşüncə zəhmətinin, daxili intizamın və mənəvi sədaqətin bəhrəsi olur. Onun keçdiyi yol göstərir ki, əsl nüfuz və əsl hörmət səs-küylə deyil, xidmətlə qazanılır; əsl sanbal və əsl dəyər isə zamanın sınağından keçəndən sonra daha aydın görünür.
Bu baxımdan Fəzail İbrahimlinin 75 illik ömrü yalnız bir insanın yaşadığı illərin yekunu deyil. Bu, həm də müəllimlik ləyaqətinin, milli tarixçiliyin, fəal deputatlıq nümunəsinin və əsl ziyalılığın bir ömürdə qovuşduğu mənəvi salnamədir. Bu salnamədə insanın cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyət aydın görünür. Bu salnamədə biliyin necə dəyərə, sözün necə mövqeyə, mövqenin necə etimada çevrildiyini müşahidə etmək mümkündür. Bu baxımdan onun yubileyi sadəcə bir yaş tamamı deyil, həm də mənalı bir ömrün cəmiyyət tərəfindən ehtiramla dəyərləndirilməsidir.
Yetmiş beş yaş əslində yalnız təqvim göstəricisi deyil. Bu, ömür yolunun müdriklik mərhələsidir. Bu mərhələdə insanın topladığı təcrübə təkcə özünə deyil, bütöv bir cəmiyyətə işıq salır. Bu yaşda illərin içindən süzülüb gələn düşüncə dərinliyi, hadisələrə yetkin baxış, mənəvi dayanıqlıq və həyatın mahiyyətinə bələdlik daha aydın görünür. Fəzail İbrahimlinin 75 illik yubileyi də məhz belə məna daşıyır. Bu yubiley illərin sadəcə ötüb keçməsinin yox, hər ilin mənaya, xidmətə, nüfuza və hörmətə çevrilməsinin ifadəsidir.
Belə yubileylər həm də bir ömür yoluna dönüb baxmaq, o yolun cəmiyyət üçün ifadə etdiyi mənanı bir daha dərk etmək fürsətidir. Fəzail İbrahimlinin ömür yolu göstərir ki, insanın böyüklüyü yalnız tutduğu mövqedə deyil, həmin mövqeyə hansı əxlaqla, hansı düşüncə ilə, hansı mənəvi təməl üzərində gəlib çatmasındadır. O, öz fəaliyyəti ilə sübut edib ki, müəllim adını doğrultmaq, milli tarixçi olmaq, fəal deputat kimi tanınmaq və əsl ziyalı kimi qəbul olunmaq bir-birindən ayrı keyfiyyətlər deyil; bunlar bir bütöv şəxsiyyətin müxtəlif tərəfləridir.
Bu mənada Fəzail İbrahimlinin adı müəllim adına sədaqətin, elmə bağlılığın, milli yaddaşa hörmətin, ictimai mövqedə prinsipiallığın və ziyalı məsuliyyətinin ifadəsi kimi səslənir. Onun ömrü insanın cəmiyyət qarşısında necə faydalı ola bilməsinin, biliyin necə vətəndaş mövqeyi ilə tamamlanmasının, ziyalılığın necə mənəvi missiyaya çevrilməsinin nümunəsidir. Belə ömür yolları zaman keçdikcə unudulmur, əksinə, daha çox dəyər qazanır. Çünki bu yollar şəxsi taledən çıxaraq ümumi ictimai yaddaşın bir hissəsinə çevrilir.
Fəzail İbrahimlinin 75 illik yubileyi münasibətilə ona möhkəm can sağlığı, uzun ömür, mənalı və məhsuldar həyatının davamını arzulamaq ən səmimi diləklərdən biridir. Onun keçdiyi yol bundan sonra da müəllim ləyaqətinin, milli tarixə bağlılığın, fəal ictimai mövqenin və əsl ziyalılığın örnəyi kimi davam edəcək. Belə insanlar öz ömürlərini yalnız yaşamırlar; onlar həmin ömrü mənaya, nümunəyə və mənəvi dəyərə çevirirlər. Fəzail İbrahimlinin 75 illik həyat yolu da məhz bu baxımdan ehtiram doğuran, dərin hörmətlə xatırlanan və cəmiyyət üçün örnək sayılan bir ömür yoludur.
Nəsimi Şərəfxanlı
