Lakin aradan qaldırılmalı maneələr də var

Kartof gündəlik qida rasionumuzda xüsusi yer tutur. Təsadüfi deyil ki, el arasında onu “ikinci çörək” də adlandırırlar. Vətəni əsasən İspaniya sayılır. Kartof XVII əsrin sonlarında Rusiyada, XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda yetişdirilməyə başlanılıb.

Aqrar sahədə böyük potensiala malik rayonlardan olan Masallıda kartofçuluğun inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Kartof əkinləri ilbəil genişləndirilir, əhali nəinki özünü istehsal etdiyi kartofla təmin edir, məhsulun müəyyən hissəsini xarici bazarlara çıxarır. Masallı kartofu Moskvada, Sankt-Peterburqda, Rusiyanın digər mərkəzi şəhərlərində, hətta uzaq Surqutda alıcı məmnunluğu qazanıb.

Son illər kartofçuluqda əldə olunmuş nəticələr sevindiricidir. Müqayisə üçün deyək ki, 2021-ci ildə rayonda 894 hektar, 2022-ci ildə 900 hektar, 2023-cü ildə 903 hektar, 2024-cü ildə 911 hektar, ötən il isə 922 hektar sahədə kartof əkilib. 2021-ci ildə rayonda 15 min 530,76 ton, 2025-ci ildə isə 16 min 319 ton kartof istehsal olunub. Bu, 5,1 faizə yaxın artım deməkdir. Hektardan orta məhsuldarlıq 17-18 ton olub, lakin bəzi fermerlər hər hektardan 30-35 ton məhsul götürüblər. Bundan əlavə, 559 hektarda təkrar əkin keçirilərək 9 min 776, 3 ton əlavə məhsul istehsal edilib.

Masallı Dövlət Aqrar İnkişaf Mərkəzinin direktoru (DAİM) Seymur Nuriyev məhsul istehsalçılarına göstərilən dövlət dəstəyinin aqrar bölmənin digər sahələri kimi, kartofçuluğun da inkişafı üçün geniş imkanlar açdığını vurğuladı:

– Kartof kənd təsərrüfatında strateji məhsullardan sayılır. Məhsul istehsalçılarının texnika ilə təminatının yaxşılaşdırılması, fermerlərə güzəştli şərtlərlə aqrotexniki xidmətlərin göstərilməsi, kənd təsərrüfatı texnikasının, texnoloji və suvarma sistemləri avadanlıqlarının güzəştli şərtlərlə satışı, subsidiyaların verilməsi, həmçinin fermerlərin sertifikatlı, keyfiyyətli və məhsuldar toxumlarla təmin edilməsi istiqamətində ardıcıl tədbirlər görülür.

Masallı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Araz Əhmədovun keçən yay Təzə Alvadı kəndində keçirdiyi müşavirədə kartofçuluqda mövcud vəziyyət, yığımın nəticələri və qarşıda duran vəzifələr geniş müzakirə edilib.

Masallı DAİM-in mütəxəssisləri məhsul istehsalçıları və fermerlərlə müntəzəm görüşlər keçirərək yerli istehsalın artırılması, emal sahələrinin yaradılması ilə bağlı müzakirələr aparır, müasir texnologiyaların tətbiqi ilə bağlı kartofçuluqla məşğul olan fermerlərə lazımi köməklik göstərirlər. Məhsul istehsalçılarına subsidiya hesabına ammofos, ammonium nitrat, karbamid gübrələri verilib.

Rayonda kartofçuluğun intensiv inkişafı üçün əlverişli şərait mövcuddur. Daxili tələbatı ödəməklə ixrac potensialını xeyli artırmaq mümkündür. Bu isə, öz növbəsində, kənd əməkçilərinin gəlirlərinin çoxalmasına, onların sosial rifah halının yüksəlməsinə səbəb olur.

Qeyd edək ki, Masallıda kartof əsasən Təklə, Təzə Alvadı, Köhnə Alvadı, Banbaşı, Çaxırlı və Öncəqala inzibati ərazilərində əkilir. Son illər rayonun digər kəndlərində də kartofçuluğa diqqət artıb. Fermerlər daha çox “arizona”, “razarya”, “udaçi”, “qırmızıgöz” kartof sortlarına üstünlük verirlər.

Təklə inzibati ərazi vahidliyi 5 kəndi birləşdirir. Keçən il ərazidə 279 hektarda kartof yetişdirilib, 4 min 743 ton məhsul yığılıb. Hektarın orta məhsuldarlığı 20-25 ton olub. Təcrübəli təsərrüfatçı Hakim Bayramov kartofçuluğun gəlirli sahə olduğunu, 1993-cü ildən kartof becərdiyini bildirdi:

– Əvvəllər toxumu Gədəbəydən alırdıq. Sonralar Rusiya, Ukrayna, Türkiyə və İrandan gətirilən kartof toxumlarını yerli şəraitə uyğunlaşdırıb əkməyə başladıq. Rusiyanın “udaçi” sortu daha məhsuldardır, keyfiyyətli və şaxtaya dözümlüdür. Keçən il ailə təsərrüfatımız 5 hektarda “udaçi” sortundan əkib, 125 ton məhsul götürüb. Hektarın məhsuldarlığı 25 ton olub.

Bu sahə gəlirli olsa da, çoxlu zəhmət tələb edir. Bir hektarın əkilib-becərilməsinə 8-10 min manat vəsait xərclənir. Hektarda 4 tona yaxın toxum əkilir. Əkin və yığım zamanı 150 nəfər işçi qüvvəsi tələb olunur. Fəhləyə gündəlik 20-25 manat zəhmət haqqı ödənilir. Dərman və gübrələrin qiymətləri, nəqliyyat xərcləri ilbəil qalxır. Kartofun kilosu ən yaxşı halda 50-60, bəzən 20-30 qəpiyə satılır. Məhsulu yerindəcə alıb əsasən Rusiyanın şəhərlərinə aparırlar.

Ailəmizin ruzisi torpaqdan çıxır. Bu günlər 2,5 hektar sahədə kartof əkinini başa çatdırdıq. Əlavə olaraq avqust ayının əvvəllərində təkrar əkin keçirəcəyik. Bir hektar sahədə taxıl, 1 hektar çiyələk və 1 hektarda da göy-göyərti əkmişik. Havalar əlverişli keçsə, yaxşı məhsulumuz olacaq.

Əli Məmmədov artıq 30 ildir ki, kartofçuluqla məşğuldur. Təklə kəndində 30 hektar məhsuldar torpağı icarəyə götürüb. Ailə üzvləri ilə kartof, taxıl, paxlalı bitkilər əkib-becərir. Keçən il hektardan 25-30 ton olmaqla, 140 tona yaxın kartof istehsal edib. Cari ilin məhsulu üçün 5 hektarda kartof əkib.

– Kartof gübrəyə tələbkar bitkidir, –deyə təcrübəli fermer Əli Məmmədov söhbətə başladı. Eyni sahədə hər il təkrar kartof əkdikdə bitki xəstəliyə tez tutulur, yumru toxumlar məftil qurdları və başqa zərərvericilər tərəfindən zədələnir. Üzvi və mineral gübrələr verməklə məhsuldarlığı artırmaq mümkündür. Fosfor və kalium gübrəsi əsasən şum altına, azot və fosforun bir hissəsi səpin zamanı verilir. Dərman və gübrələrin qiymətləri isə çox bahadır. Bəzən hektara normaya uyğun gübrə verməyə maddi cəhətdən imkan olmur. Problemi aradan qaldırmaq üçün növbəli əkin sisteminin tətbiqinə üstünlük veririk.

Ləngan kəndində kartofçuluq təsərrüfatın əsas sahəsi hesab olunur. Füzuli Məmmədovun başçılıq etdiyi ailə fermer təsərrüfatının 2 hektar məhsuldar sahəsi vardır. Torpağın 1,6 hektarında “arizona” sortlu kartof əkib. Deyir ki, bu sort tez yetişir və bazarda təzə kartofa ehtiyac olur. Düzgün aqrotexniki qulluq göstərəndə hektardan 25-30 ton məhsul götürmək mümkündür. Lakin son illər kartofçuluqda xərclər iki dəfəyə yaxın qalxıb. Əvvəllər bir hektarın əkilib-becərilməsi 5 min manata başa gəlirdisə, indi 10 min manata yaxın vəsait lazım gəlir.

Tədarük olunmuş kartof əsasən Rusiya bazarlarına ixrac olunur. Rayonda saxlama kameralarının və emal müəssisələrinin olmaması məhsulun qiymətinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır.

Kartofçuluqda vacib məsələlərdən biri də fermerlərin yüksək reproduksiyalı toxumla təchiz edilməsidir. Artıq bu məsələdə irəliləyiş nəzərə çarpır. Xaricdən gətirilən toxumluq kartofa gömrük rüsumları alınmır. Lakin tələbatın böyük hissəsi idxal hesabına ödənildiyindən milli kartof toxumçuluq sisteminin qurulmasına ehtiyac vardır.

Kartof əkinlərinə aqrotexniki qulluq göstərilməsi üçün müasir tələblərə cavab verən texnikalar çatışmır. “Aqroservis” ASC-nin Masallı-Yardımlı bölməsində şum və becərmə üçün texnika və aqreqatlar olsa da, kartof çıxaran və kartof yığan aqreqatlar yoxdur. Bu yığım zamanı əl əməyindən istifadəni artırmaqla məhsulun maya dəyərinin yüksəlməsinə səbəb olur.

Kartofçuluq məhsuldar və gəlirli sahədir. Fermerlərin əkin vasitələrinə, saxlanma kameralarına ehtiyacları, məhsulun satışı ilə bağlı məsələlər həll olunsa, rayonda kartof əkinlərini genişləndirmək, Masallı brendli ixracyönümlü keyfiyyətli kartof istehsalını artırmaq mümkündür.

Əlisəfa HƏSƏNOV,
XQ-nin bölgə müxbiri