Xərçəng dünya üzrə ölüm səbəbləri arasında aparıcı yerlərdən birini tutur və nəzarətsiz şəkildə çoxalan anormal hüceyrələrlə xarakterizə olunur. Onun ən təhlükəli xüsusiyyətlərindən biri xərçəng hüceyrələrinin orqanizm daxilində sürətlə hərəkət etmək və ətraf toxumalara nüfuz etmək qabiliyyətidir. Bu davranış çoxdan məlum olsa da, belə çevik və aqressiv yayılmanın konkret bioloji-fiziki mexanizmi indiyədək tam aydınlaşdırılmamışdı.
Yaponiya, Kyuşu Universitetinin alimləri bu boşluğu doldurmağa çalışaraq xərçəng hüceyrələrinin sürətli miqrasiyasını təmin edən yeni fiziki prosesi müəyyən ediblər. Tədqiqat tibbi elmlər fakültəsinin professoru Cüniçi İkenouti tərəfindən, həmçinin həmin universitetin və Yokohama Şəhər Universitetinin mütəxəssisləri ilə əməkdaşlıq şəraitində aparılıb. Nəticələr nüfuzlu “The EMBO Journal” jurnalında dərc olunub.
Araşdırma göstərib ki, hüceyrə daxilində yaranan su təzyiqi xərçəng hüceyrələrinin hərəkətində həlledici rol oynayır. Sağlam hüceyrələr adətən səthə yapışaraq və özlərini irəli çəkərək hərəkət edirlər. Mövcud terapiya üsullarının bir qismi məhz bu yapışmaya əsaslanan miqrasiya tipinə təsir göstərir. Lakin xərçəng hüceyrələri alternativ strategiyadan — amöboid miqrasiyadan istifadə etməklə bu mexanizmi “yan keçir”. Bu zaman hüceyrə membranında “bleb” adlanan müvəqqəti çıxıntılar yaranır və hüceyrə ətraf strukturlara yapışmadan dar məkanlardan keçə bilir.
Uzun müddət hesab olunurdu ki, bleblərin böyüməsi sırf daxili təzyiqin passiv nəticəsidir. Lakin İkenoutinin 2021-ci ildə apardığı tədqiqatlar bu yanaşmanı şübhə altına aldı. Məlum oldu ki, genişlənən bleblər xüsusi sitoplazmatik xüsusiyyətlərə, o cümlədən yüksək kalsium ionu konsentrasiyasına malikdir. Bu isə onların passiv deyil, aktiv mexanizmin nəticəsi olduğunu göstərirdi.
Sonrakı araşdırmalar hüceyrələrdə kalsium/kalmodulin-asılı protein kinaza II (CaMKII) fermentinin yüksək səviyyədə olduğunu üzə çıxardı. Alimlər belə qənaətə gəldilər ki, bu zülal hüceyrənin formasının və hərəkətinin formalaşmasında birbaşa fiziki rol oynaya bilər.
Müəyyən edilib ki, blebin formalaşmasının başlanğıc mərhələsində hüceyrədaxili kalsium səviyyəsi artır. Buna cavab olaraq CaMKII struktur dəyişikliklərinə məruz qalır və digər molekullarla birləşərək iri zülal superkompleksi əmələ gətirir. Bu kompleks osmotik mühərrik kimi fəaliyyət göstərir: konsentrasiya qradiyenti yaradır və osmos yolu ilə suyu blebin daxilinə cəlb edir. Su axını membranı xaricə doğru itələyərək çıxıntının sürətlə genişlənməsini təmin edir. Alimlər bu prosesi CODE — “CaMKII əsaslı osmotik deformasiyaya” adlandırıblar.
Professor İkenoutinin sözlərinə görə, hüceyrələr daxili zülal paylanmasını dəyişməklə mexaniki qüvvə yarada bilirlər. CaMKII-nin toplanması hüceyrədaxili təzyiq formalaşdırır və bu, membranın fiziki olaraq xaricə doğru itələnməsinə səbəb olur.
Bu kəşf molekulyar biologiya və onkologiya üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki aqressiv xərçəng hüceyrələrinin əksəriyyəti məhz amöboid tipli hərəkətdən istifadə edir. Mövcud müalicə üsulları əsasən hüceyrə bölünməsinin və ya yapışmaya əsaslanan miqrasiyanın qarşısını almağa yönəlib. CODE mexanizminin müəyyən edilməsi isə birbaşa amöboid hərəkətliliyi hədəfləyən yeni terapevtik strategiyaların hazırlanmasına yol aça bilər.
Bundan əlavə, hüceyrələrin fiziki xüsusiyyətlərini dəyişərək mexaniki qüvvə yaratması prinsipi regenerativ tibb, inkişaf biologiyası və toxuma mühəndisliyi üçün də geniş perspektivlər vəd edir. Bu nəticələr göstərir ki, gələcəyin terapiyaları yalnız siqnal yollarına deyil, həm də hüceyrə mexanikasına əsaslanan yeni yanaşmalar üzərində qurula bilər.
S.ELAY
XQ
