Paşinyanın 29 743 kvadrat ilometri və Kərki düyünü
Cənubi Qafqaz regionunda, xüsusilə də Azərbaycan ilə Ermənistan arasında uzun illərdir davam edən sərhəd mübahisələri artıq sadəcə rəsmi kabinetlərdə, qapalı qapılar arxasında qalan kağız işi olmaqdan tamamilə çıxıb. Bu məsələ bu gün birbaşa olaraq hər iki ölkənin sərhədyanı bölgələrində məskunlaşan, dolanışığını torpaqdan çıxaran, hər gün həmin strateji yollardan keçən adi, sadə insanların gündəlik həyatına, iqtisadiyyatına və gələcək təhlükəsizliyinə birbaşa təsir edir. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın dünən jurnalistlərin qarşısına keçərək etdiyi son rəsmi bəyanatlar, əslində regionda onilliklər ərzində formalaşmış köhnə və gərgin status-kvonun tamamilə dağılmaqda olduğunu və yeni bir hüquqi reallığın yarandığını göstərir. Erməni hökumət başçısının dilə gətirdiyi rəqəmlər və iddialar təkcə daxili auditoriyanı deyil, həm də bütün regional və geosiyasi oyunçuları dərindən düşünməyə və vəziyyəti yenidən analiz etməyə məcbur edir.
Paşinyan mətbuat konfransında açıq şəkildə bildirdi ki, iki ölkə arasında aparılan delimitasiya, yəni sərhədlərin rəsmi və hüquqi şəkildə dəqiqləşdirilməsi prosesi tam başa çatdıqdan sonra Ermənistan Respublikasının suveren ərazisi dəqiq olaraq 29 743 kvadrat kilometr təşkil edəcək. Bir qədər dərindən baxdıqda aydın olur ki, bu rəqəm sadəcə riyazi bir göstərici və ya təsadüfi seçilmiş bir hüdud deyil. Bu, İrəvanın 1991-ci ildə imzalanmış Alma-Ata Bəyannaməsinə və keçmiş sovet respublikalarının inzibati xəritələrinə istinad edərək özünə çəkdiyi real, hüquqi və son sərhəd xəttidir. Paşinyan bu addımı ilə əslində öz ölkəsini onilliklər boyu davam edən, cəmiyyəti xəyallar içində saxlayan böyük ideoloji illüziyalardan tamamilə qoparmaq, onu beynəlxalq hüququn tanıdığı real coğrafi gerçəkliklərə uyğunlaşdırmaq istəyir. O, xalqına başa salmağa çalışır ki, Ermənistan dövlət kimi yaşamaq və gələcəyini sığortalamaq istəyirsə, xəyali torpaq iddialarından əl çəkməli və öz beynəlxalq sərhədləri daxilinə çəkilməlidir.
Lakin baş nazirin bu realist və rasional yanaşması Ermənistanın daxili siyasi mühitində sözün əsl mənasında böyük bir tufan qoparıb, daxili gərginliyi pik həddə çatdırıb. Ölkədəki radikal müxalifət blokları, keçmiş Qarabağ klanının nümayəndələri, millətçi hərəkatlar və xüsusilə də kilsə xadimləri Paşinyanı “erməni torpaqlarını Azərbaycana birtərəfli qaydada təslim etməkdə”, “milli maraqları satmaqda” və “qorxaq siyasət yürütməkdə” ittiham edirlər. Daxildəki revanşist qüvvələr üçün hər bir kiçik detal hökumətə qarşı bir silah rolunu oynayır. Məsələn, son günlər “Google Maps” xəritələrində Tiqranaşen (Kərki) adının virtual platformada dəyişməsi və ya fərqli formada göstərilməsi ilə bağlı sosial şəbəkələrdə yayılan adi bir müzakirə belə daxili auditoriyada kütləvi ajiotaj yaradıb. Müxalifət bu hadisəni Paşinyanın “gizli sövdələşməsi” kimi qələmə verərək insanları küçələrə tökməyə çalışıb. Paşinyan isə bu iddiaları qətiyyətlə təkzib edərək bildirdi ki, xəritədə bu ad heç vaxt dəyişməyib və məsələ sadəcə olaraq bəzi təxribatçı şəxslərin süni diqqətini cəlb edib. O, çox sərt və kəskin formada xalqa müraciət edərək xəbərdarlıq etdi: 29 743 kvadrat kilometrlik suveren ərazidən imtina etmək hüquqi cəhətdən mümkün olmadığı kimi, bu rəqəmdən kənara çıxan, qonşu dövlətlərə qarşı yönələn hər bir xəyali iddia da ölkəni qaçılmaz şəkildə yeni və daha dağıdıcı bir müharibəyə sürükləyəcək.
Bu böyük geosiyasi mübahisənin, daxili çaxnaşmanın və sərhəd diplomatiyasının tam mərkəzində isə hamının nəfəsini dərib diqqətlə izlədiyi strateji Kərki kəndi dayanır. Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonuna çox yaxın, demək olar ki, bir addımlığında yerləşən bu qədim Azərbaycan kəndi 1990-cı ilin yanvar ayından bəri erməni silahlı qüvvələrinin işğalı altındadır. Tarixi sənədləri və arxiv materiallarını vərəqlədikdə aydın şəkildə görünür ki, ötən əsrin 30-cu illərində SSRİ rəhbərliyinin ədalətsiz qərarları ilə Kərki kəndinin ətrafındakı münbit torpaqların böyük bir hissəsi parça-parça edilərək Ermənistana verilib. Bunun nəticəsində kənd Azərbaycanın əsas coğrafi ərazisindən tamamilə təcrid olunub və eksklav, yəni Ermənistan torpaqlarının daxilində qalan bir ada vəziyyətinə düşüb. Kərki kəndi isə sadəcə bir neçə yüz insanın yaşadığı, kiçik və sıradan bir yaşayış məntəqəsi deyil. O, həm hərbi-strateji, həm də coğrafi baxımdan regionun ən həssas düyün nöqtəsidir. Kəndin yerləşdiyi dağlıq və çətin relyef ətrafa o qədər vizual və hərbi nəzarət imkanı yaradır ki, mütəxəssislərin dediyinə görə, buradakı yüksəkliklərdən baxanda Ermənistanın paytaxtı İrəvan istiqaməti belə birbaşa müşahidə olunur. Bu strateji çəki kəndin əhəmiyyətini artırır.
Kərkinin strateji əhəmiyyətini Ermənistan üçün həyati edən və İrəvanda əsl təşviş yaradan ən böyük amil isə tamamilə fərqlidir. Ermənistanın şimal rayonlarını və paytaxtını ölkənin cənub qapısı sayılan Sünik (Zəngəzur) bölgəsi ilə, oradan isə İran sərhədi ilə bağlayan yeganə mühüm magistral dövlət yolu məhz bu Kərki kəndinin içindən, onun suveren ərazisindən keçir. Bu yol Ermənistanın xarici dünya ilə əlaqəsi, logistikası, beynəlxalq ticarəti və iqtisadi həyat xətti deməkdir. İndi delimitasiya prosesinin hüquqi qaydalarına və sovet xəritələrinə əsasən Kərkinin öz əsl sahibinə, yəni Azərbaycana qaytarılması məsələsi gündəmə gələndə Ermənistan cəmiyyətində əsl şok effekti yaranıb. Çünki kənd üzərində nəzarətin Azərbaycana keçməsi Ermənistanın cənuba və İrana açılan əsas nəqliyyat damarının rəsmən kəsilməsi və ölkə daxilindəki hərəkət imkanlarının tamamilə iflic olması təhlükəsini ortaya qoyur. Müxalifət məhz bu nöqtədən yapışaraq əhalini qorxudur ki, Kərki verilsə, Ermənistan parçalanacaq və cənubla əlaqə tamamilə itəcək.
Nikol Paşinyan və onun hökumət komandası isə bu qaçılmaz nəqliyyat və logistika böhranından yayınmaq, daxildəki kütləvi qorxunu və siyasi təzyiqləri bir az da olsa azaltmaq üçün masaya “sərhədlərin optimallaşdırılması” və texniki düzəlişlər tezisini atıb. Paşinyan dünənki açıqlamasında deyib ki, delimitasiya zamanı xəritə üzərində elə mühəndislik və texniki addımlar atıla bilər ki, sərhəd xətti hər iki tərəf üçün daha funksional, praktik və işlək formaya salınsın. Bu yanaşmanın əsas məqsədi isə kəndlərin hüquqi statusu tənzimlənərkən yolların istifadəsini təmin etmək, mühüm kommunikasiya və enerji xətlərinin fəaliyyətini qorumaq, kəndlərarası gediş-gəlişi saxlamaq və ən əsası sərhədyanı bölgələrdə yaşayan sadə əhalinin gündəlik dolanışığını, kənd təsərrüfatı işlərini çətinliyə salmamaqdır. Digər tərəfdən, Azərbaycan ərazisində qalan və hazırda Bakının nəzarətində olan Ermənistana məxsus Artsvaşen (Başkənd) anklavının da danışıqlar masasında olması, tərəflər arasında qarşılıqlı, ədalətli və kompromis əsaslı bir ərazi mübadiləsi ssenarilərini də tamamilə istisna etmir. Paşinyan çıxışında bu mövzuya da toxunaraq etiraf etdi ki, anklavlar məsələsi son dərəcə həssasdır, Ermənistan bu mövzuya göz yuma bilməz və müzakirələr yalnız birtərəfli maraqlar deyil, qarşılıqlı hüquqi yanaşmalar çərçivəsində aparılmalıdır.
Baş nazir daxildəki “satqınlıq” ittihamlarına qarşı özünü müdafiə etmək və xalqın etimadını qazanmaq üçün şəffaflıq vədi verir. O bəyan edir ki, delimitasiya çərçivəsində qəbul ediləcək hər hansı bir texniki düzəliş, optimallaşdırma və ya infrastruktur dəyişikliyi qapalı formatda, gizli sövdələşmələrlə həyata keçirilməyəcək. “Cəmiyyət hansı qərarın nə üçün və hansı hüquqi əsasla qəbul edildiyini tam dəqiqliyi ilə bilməlidir” deyən Paşinyan processes şəffaflıq gətirəcəyini iddia edir.
Lakin real vəziyyət göstərir ki, daxildəki siyasi gərginlik, kilsənin rəhbərlik etdiyi radikal küçə etirazları və 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra müxtəlif yerlərdən köçüb gələrək Kərkidə məskunlaşan erməni ailələrinin gələcək taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliklər İrəvan hökumətinin manevr imkanlarını hər ötən gün daha da daraldır. Paşinyan bir tərəfdən Azərbaycanın hüquqi tələbləri və beynəlxalq hüququn təzyiqi, digər tərəfdən isə daxili auditoriyanın və revanşist qüvvələrin sərt müqaviməti arasında sıxışıb qalıb. Dünənki çıxışda bunu aydın göstərdi.
Yaranan bu ümumi və mürəkkəb mənzərə birmənalı olaraq sübut edir ki, Kərki kəndi və onun ətrafında cərəyan edən proseslər sadəcə iki qonşu dövlət arasında yaşanan lokal bir sərhəd mübahisəsi və ya kiçik bir torpaq davası deyil. Bu proses bütövlükdə Cənubi Qafqazın gələcək təhlükəsizlik arxitekturasını, regional nəqliyyat və logistika xətlərinin kimin nəzarətində olacağını müəyyən edən nəhəng bir geosiyasi sınaqdır.
Pünhan ƏFƏNDİYEV, XQ
