Ölkəmizin hava məkanı da logistik dəhlizə çevrilir

Son illərin geosiyasi mənzərəsi dünya nəqliyyat xəritəsini yenidən cızır. Müxtəlif regionlarda alovlanan münaqişələr, artan təhlükəsizlik riskləri və dəyişən güc balansı beynəlxalq daşımaların istiqamətini köklü şəkildə dəyişdirib. Bu dəyişikliklər alternativ marşrutların əhəmiyyətini ön plana çıxarır, strateji mövqeyə malik ölkələri isə qlobal tranzit sisteminin aparıcı dövlətlərinə çevirir. Məhz bu kontekstdə Azərbaycan coğrafiyası qitələri birləşdirən mühüm körpü kimi daha qabarıq görünməyə başlayır.

Bu transformasiya ən aydın şəkildə hava nəqliyyatı sahəsində hiss olunur. 2021-ci ildən sonra regionda baş verən hadisələr fonunda hava dəhlizlərinə maraq kəskin şəkildə artıb. Rəqəmlər də bunu təsdiqləyir: son illərdə hava marşrutlarından istifadə təxminən 4 dəfəyə yaxın yüksəlib. Əgər bir müddət əvvəl Azərbaycan üzərindən gündəlik orta hesabla 900-ə yaxın uçuş həyata keçirilirdisə, indi bəzi günlərdə təkcə tranzit reyslərin sayı minə yaxınlaşır. Bu artım regionda baş verən hərbi-siyasi gərginliyin alternativ hava yollarına yaratdığı tələbin birbaşa nəticəsidir.

Oxşar tendensiya quru və dəniz nəqliyyatında da özünü göstərir. Xüsusilə Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu – Orta Dəhliz üzrə yük axınında müşahidə olunan artım diqqətdən yayınmır. Bu marşrut artıq sadəcə alternativ deyil, getdikcə əsas logistik arteriyalardan birinə çevrilir. Bu yüksəliş isə infrastrukturun sürətli inkişafını zəruri edir. Xəzər hövzəsində limanların genişləndirilməsi, naviqasiya imkanlarının artırılması, gəmilərin manevr sahələrinin dərinləşdirilməsi və yük donanmasının gücləndirilməsi bu strategiyanın əsas sütunlarını təşkil edir.

Bu istiqamətdə atılan addımların ən bariz nümunələrindən biri Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanıdır. İstifadəyə verildiyi ilk illərdə müəyyən həcmlərlə fəaliyyət göstərən bu liman bu gün artan tələbatın diktəsi ilə yeni mərhələyə qədəm qoyur. Konteyner qəbul imkanlarının genişləndirilməsi artıq reallığa çevrilib, yaxın illərdə isə bu potensialın daha da artırılması planlaşdırılır. Uzunmüddətli perspektivdə limanın regionun ən iri logistika mərkəzlərindən birinə çevrilməsi hədəflənir.

Bununla yanaşı, müasir dövrdə rəqabət yalnız fiziki infrastrukturla ölçülmür. Rəqəmsal texnologiyalar logistikanın yeni “damar sisteminə” çevrilib. Gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, elektron sənəd dövriyyəsinin tətbiqi və daşımaların rəqəmsal idarə olunması Orta Dəhlizin sürətini və cəlbediciliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq. Bu isə marşrutun qlobal ticarətdəki rolunu daha da gücləndirəcək.

Eyni zamanda, Mərkəzi Asiyadan gələn yük axınlarının aktivləşməsi gözlənilir. Xüsusilə Özbəkistan və Türkmənistan istiqamətindən Türkmənbaşı limanı vasitəsilə Azərbaycana yönələn daşımaların artması regional əməkdaşlığın yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Bu proses isə ölkələr arasında daha sıx koordinasiya və inteqrasiyanı tələb edir.

Qeyd edək ki, hər bir dövlətin səma üzərində suverenliyi yalnız siyasi anlayış deyil, həm də iqtisadi mexanizmdir. Bu məkan üzərindən keçən hər bir təyyarə, əslində, həmin ölkənin hava “yollarından” istifadə edir və bu istifadənin qarşılığında müəyyən ödənişlər həyata keçirilir. Aviasiya sənayesində bu, beynəlxalq qaydalarla tənzimlənən və dövlətlər üçün mühüm gəlir mənbələrindən biri sayılan praktikadır.

Hava məkanından istifadə haqları təsadüfi müəyyən edilmir. Bu ödənişlərin hesablanması zamanı uçuşun qət etdiyi məsafə, təyyarənin texniki göstəriciləri, xüsusilə çəkisi əsas rol oynayır. Sadə dillə desək, daha ağır və daha uzun məsafə qət edən hava gəmisi daha yüksək ödəniş edir. Müxtəlif hesablamalara əsasən, təxminən 100 kilometrlik məsafə üçün bu məbləğ orta hesabla 40 ABŞ dolları, yəni təqribən 68 manat civarında dəyişə bilər.

Lakin bu rəqəmlər universal norma kimi qəbul olunmur. Hər ölkə öz tarif siyasətini müstəqil şəkildə formalaşdırır və buna görə də qiymətlər coğrafiyadan-coğrafiyaya fərqlənir. Üstəlik, bu sahə dinamikdir: iqtisadi şərait, yanacaq bazarındakı dəyişikliklər, ekoloji tələblər və beynəlxalq aviasiya standartları zaman-zaman tariflərin yenilənməsini qaçılmaz edir. Nəticədə, hava məkanı təkcə uçuşların keçdiyi boşluq deyil, həm də qlobal iqtisadiyyatın görünməyən, lakin gəlir gətirən mühüm seqmentlərindən birinə çevrilir.

Orta Dəhlizin bütün potensialının üzə çıxması üçün kompleks yanaşma vacibdir. Xəzərdə gəmi parkının genişləndirilməsi, limanların modernləşdirilməsi, dəmir yolu infrastrukturunun yenilənməsi və logistika zəncirində vahid koordinasiyanın təmin olunması əsas prioritetlər sırasındadır. Mövcud proqnozlar göstərir ki, yaxın illərdə bu dəhliz vasitəsilə daşınan yüklərin həcmi milyonlarla ton artacaq, konteyner daşımaları isə yüz minlərlə TEU səviyyəsinə yüksələcək.

Azərbaycanın hava məkanı ilə hərəkət edən beynəlxalq reyslər də müəyyən edilmiş ödəniş mexanizminə daxil edilir. Bu vəsaitlər ölkənin aviasiya sisteminin dayanıqlılığını təmin edən əsas maliyyə axınlarından biridir. Toplanan ödənişlər hava hərəkətinin idarə olunması, müasir infrastrukturun saxlanılması və uçuş təhlükəsizliyinin yüksək səviyyədə qorunması kimi həyati sahələrə yönəldilir.

Bu sistem isə yalnız milli qaydalarla məhdudlaşmır. Qlobal aviasiya məkanı vahid prinsiplər əsasında idarə olunur və burada Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatı xüsusi rol oynayır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ixtisaslaşmış qurumu kimi ICAO üzv dövlətlər arasında koordinasiyanı təmin edir, təhlükəsizlik standartlarını müəyyənləşdirir və aviasiya sahəsində səmərəliliyin artırılmasına yönəlmiş ümumi çərçivə yaradır. Eyni zamanda, ekoloji tələblərin tətbiqi və beynəlxalq uçuşların optimallaşdırılması da bu qurumun prioritetləri sırasındadır.

Hava məkanından istifadə ilə bağlı ödənişlər də məhz bu qlobal sistemin tərkib hissəsi kimi formalaşır. Bu səbəbdən konkret tariflər sabit rəqəmlərlə ifadə olunmur; onlar müxtəlif amillərin təsiri ilə dəyişir. İqtisadi mühit, beynəlxalq aviasiya siyasəti, texnoloji yeniliklər və ekoloji yanaşmalar bu sahədə qiymətlərin davamlı şəkildə yenilənməsinə səbəb olur. Beləliklə, hava məkanı yalnız strateji üstünlük deyil, həm də çoxşaxəli və dinamik iqtisadi mexanizm kimi çıxış edir.

Bütün bu proseslər bir həqiqəti aydın şəkildə ortaya qoyur: qlobal dəyişikliklər fonunda Azərbaycan yalnız müşahidəçi deyil, yeni nəqliyyat reallığının formalaşmasında fəal iştirak edən strateji mərkəzdir. Buradan keçən yollar artıq sadəcə yük daşımır – onlar regionun gələcəyini, iqtisadi dinamikanı və geosiyasi çəkini müəyyənləşdirir.

Qeyd edək ki, yükdaşımalar çərçivəsində də hava məkanı ilə bağlı ciddi layihələr mövcuddur. Belə ki, Ələt Azad İqtisadi Zonasında yük daşımalarına xidmət edəcək yeni hava limanının rəsmi istifadəyə verilməsi 2027-ci ilin ilk aylarına nəzərdə tutulur. Bu barədə “Silk Way West Airlines” şirkətinin prezidenti Volfqanq Mayer Bakıda təşkil olunan I Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda çıxışı zamanı məlumat vermişdi. Şirkət rəhbərinin sözlərinə görə, “Silkway” qrupunun strategiyası hava və yerüstü daşımaları vahid sistemdə birləşdirməkdir.

Bu yanaşma qədim İpək yolu boyunca yalnız hava marşrutlarının deyil, eyni zamanda, multimodal nəqliyyat xətlərinin də inkişafına imkan yaradacaq. Məhz bu məqsədlə yeni yük hava limanının tikintisinə start verilib. Layihənin icrasına 2023-cü ilin sonlarında başlanılıb, tikinti işlərinin isə gələn ilin sonuna qədər tamamlanması planlaşdırılır. Açılış mərasiminin 2027-ci ilin birinci rübündə keçirilməsi gözlənilir.

“Silk Way” prezidentinin sözlərinə görə, layihə müasir ekoloji tələblər əsasında hazırlanır. Aeroportun dam örtüyündə günəş panelləri quraşdırılacaq, daxili nəqliyyat sistemi isə elektrik və alternativ enerji mənbələri ilə işləyən vasitələrdən ibarət olacaq. Bu yanaşma yeni hava limanını təkcə logistika mərkəzinə deyil, həm də ətraf mühitə həssas, innovativ yük habına çevirəcək.

Nurlan ABDALOV
XQ