Seyran Səxavət – 80

Ədəbi-mədəni ictimaiyyət tanınmış yazıçı-dramaturq, şair-publisist və şərqşünas-tərcüməçi Seyran Səxavətin anadan olmasının 80 illik yubileyini sevgi-sayğı ilə qeyd edir. İstedadlı və məhsuldar yazarın 60 ildən artıq davam edən çoxşaxəli yaradıcılığı Azərbaycan bədii-sənədli ədəbiyyatına üslub yeniliyi, gerçəklik miqyası, mövzu genişliyi və məna dərinliyi gətirib.

Seyran Səxavət 1946-cı il martın 23-də Füzuli rayonunun Yağlıvənd kəndində anadan olub. Həmin kəndin orta məktəbini və BDU-nun şərqşünaslıq fakültəsini bitirib. Bədii yaradıcılığa yeniyetməlik illərindən başlayıb. SSRİ Müdafiə Nazirliyində və İranda tərcüməçi, “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində xüsusi müxbir, “Ulduz” jurnalında şöbə müdiri işləyib. Hazırda Azərbaycan Yazıçılar Birliyində çalışır.

Yubilyarın əsərləri xarici dillərdə çap olunub. Fars dilindən seçmə tərcümələrin müəllifidir. Pyesləri Milli Dram Teatrında və Lənkəran səhnəsində tamaşaya qoyulub. Nüfuzlu yaradıcılıq mükafatlarına layiq görülüb.

Ötən əsrin 60-70-ci illərindən başlayaraq yaşıdları Nüsrət Kəsəmənli, Vaqif İbrahim, Məmməd İsmayıl, Çingiz Əlioğlu, Sabir Rüstəmxanlı, Siyavuş Sərxanlı ilə eyni ədəbi taleni paylaşsa da, Seyran Səxavətin özü də, sözü də bənzərsizliyi ilə tanınıb, məşhurlaşıb.

Sevgi şeirləri ona daha çox populyarlıq qazandırıb. Sevgi şəfəqləri saçan misralar yanğısı və şirinliyi ilə gəncliyin qəlbində ümidli əks-səda yaradıb. Seyran müəllim 80 yaşın zirvəsinə həm də səmimi publisist, yetkin nasir və həyatı səhnəyə yaxınlaşdıran dramaturq, mahir tərcüməçi kimi yetişib.

Onunla geniş müsahibəmiz bütün bu deyilənlərə əyanilik gətirməklə zəngin və mənalı ömür yoluna da işıq saldı.

– Seyran müəllim, söhbətimizə belə başlayaq: “Şair Seyran” kim idi – dövrün gənclərinin qəlbini fəth edən o gənc şair hansı duyğuların içində doğulmuşdu?

– Mən 6 yaşımda məktəbə getdim – əslində, gərək 7 yaşım tamam olaydı. Amma, elə bil, içimdə bir tələskənlik vardı. Birinci sinifdən sonra çox keçmədi ki, ikinci, üçüncü sinifdə oxuya-oxuya şeirlər, kiçik hekayələr yazmağa başladım. Yazdığım kimi də, mürəkkəbi hələ qurumamış götürüb göndərirdim “Azərbaycan gəncləri” qəzetinə, “Azərbaycan” jurnalına.

Ordan gələn cavablar isə hamısı eyni olurdu: “Şeirləriniz bədii cəhətdən zəif olduğuna görə çap edə bilmədik”. Açığı, o vaxt mən heç başa düşmürdüm ki, bu “bədii cəhət” nə deməkdir. Mən yazırdım, ürəyimdən keçəni deyirdim – bəs niyə zəif idi, onu anlamırdım.

O məktubların başqa bir tərəfi də vardı. Yağlıvənd kəndinə, mənim ünvanıma gələn o zərflər kənd camaatının diqqətini çəkirdi. Xüsusilə də üstündə iri hərflərlə “Yazıçılar İttifaqı” yazılan konvertlər... Camaat baxırdı ki, bu sarışın, balaca uşaq var ha, ona haralardan məktub gəlir! Mənə bir az qibtə ilə yanaşırdılar. O məktubların çölü başqalarını yandırırdı, içi isə məni...

Mən də, düzü, çox vaxt özümü bilməzliyə vururdum. Məktubun içində yazılanları açıb demirdim, elə kənd camaatı kimi özümü yekə aparırdım. Beləcə, Yağlıvəndlə Bakı arasında saysız-hesabsız məktublar gedib-gəldi, amma heç bir nəticə olmadı. Sonra üz tutdum rayon mərkəzinə – “Qızıl Araz” qəzetinin redaksiyasına. İki-üç il də oranın qapısını döydüm. Amma orada da eyni sözləri eşidirdim.

Mənə elə gəlirdi ki, bakıdakılarla bunlar bir-birinin ağzına baxır, eyni cümlələri təkrar edirlər. Sanki başqa söz bilmirdilər. Hər dəfə o sözləri eşidəndə necə sarsılırdımsa, üç-dörd gün heç nə yaza bilmirdim. Nəhayət, bir gün mənim də bəxtimə günəş doğdu. 1960-cı ildə, 14 yaşım olanda “Qızıl Araz” qəzeti mənim ilk şeirimi çap etdi. Altında da yazmışdılar: “Seyran Xanlarov, Yağlıvənd kənd orta məktəbinin 8-ci sinif şagirdi”. O günü heç vaxt unuda bilmərəm. Mənim üçün təkcə bir şeirin çapı deyildi – o, bütün o illərin, o məktubların, o gözləntilərin cavabı idi.

– Orta məktəbdən sonra ali təhsil, ədəbi mühit, mətbuat və tərcüməçilik… Geriyə baxanda bu uzun yol sizə daha çox nələri xatırladır?

– Orta məktəbi qurtardım, 2 il istehsalatda işlədim. O illər mənim üçün başqa bir məktəb oldu – həyat məktəbi. Sonra daxil oldum Azərbaycan Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsinə, fars dili mütərcimi ixtisasına. Tələbəlik illərində artıq yaradıcılığa ciddi yanaşmağa başladım.

Yazmaq mənim üçün, sadəcə, həvəs deyildi, bir növ, daxili ehtiyaca çevrilmişdi. Ara-sıra mərkəzi mətbuatda çap olunurdum. O vaxtlar Qasım Qasımzadə mənim haqqımda “Uğur olsun” adlı yazı yazdı və şeirlərimi “Azərbaycan gəncləri” qəzetində çap etdirdi. Bu, mənim üçün böyük yolun başlanğıcı oldu.

Radioda, televiziyada şeirlərimlə çıxış edirdim. Hələ tələbə ikən ilk kitabım – “Adalar” çap olundu. Artıq Yağlıvənd kənd orta məktəbinin o sarışın uşağı yox, respublikada tanınan Seyran Səxavət idim. Xüsusilə məhəbbət haqqında yazdıqlarım və o vaxtın dili ilə desək, “antipartiya” şeirlərim gənclər arasında əzbər deyilməyə başladı. Mən hiss edirdim ki, sözüm oxucuya çatır.

1970-ci ildə zabit kimi hərbi xidmətə yollandım. Frunzedə – indiki Bişkekdə oldum. O illərdə mətbuatdan yoxa çıxdım. Bu yoxluq hiss olunmuşdu. Böyük şairimiz Məmməd Araz “Ulduz” jurnalında yazmışdı ki, “Seyran Səxavət hanı, niyə ədəbiyyatdan qaçaq düşüb?”. Əsgərlikdən qayıdandan sonra “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində işləməyə başladım.

Bir il sonra, 1974-cü ildə tərcüməçi kimi İrana – İsfahan şəhərinə ezam olundum. O vaxt mən beş il idi ki, qələmə toxunmurdum. Düz 5 il heç nə yazmadım. Özüm də belə düşünürdüm: yaza bilməyəndə gərək yazmayasan.

Nəhayət, 1975-ci ildə İranda olanda, bu uzun fasilədən sonra “Hamı elə bilirdi ki...” adlı ilk hekayəmi yazdım. Bakıya göndərdim. Hekayə Üzeyir Hacıbəyova həsr olunmuş yubiley nömrəsində çap olundu və dərhal diqqət çəkdi. Əkrəm Əylisli, Ramiz Rövşən bu hekayəyə yüksək qiymət verdilər və mənə məktub da yazdılar. İndi arxivimdə də qalır, hətta məni Folknerlə müqayisə etdilər. O vaxt mən heç bilmirdim ki, Folkner kimdir… Sonralar sevimli yazıçım oldu.

– Oxucuların şair kimi sevdiyi Seyran Səxavət necə nasir oldu? Həyatın zənginliyi, yaşanmış talelər bəlkə də şeirin çərçivələrinə sığmadı və sizi nəsrə gətirdi?

– Mənə bu sualı çox verirlər: şeirlə tanınan Seyran Səxavət necə oldu nasirə çevrildi? Hətta Ramiz Rövşən bir dəfə çıxış edəndə dedi ki, “Ədəbiyyata təzə gələndə biz cavan şairlərin gözünü qorxudan Seyran Səxavət idi. Azərbaycan şairlərinin xoşbəxtliyindən, Azərbaycan nasirlərinin bədbəxtliyindən Seyran poeziyadan nəsrə keçdi”. Amma işin içində həqiqət də var, zarafat da.

Düzünü deyim, mən bunu elə bir “çevrilmə” kimi qəbul etmirəm. Hara getsəm də, söz məni aparırdı. Şeirdə də, nəsrdə də eyni yükü daşıyırdım. Sadəcə, bir gün gördüm ki, söz məndən daha geniş meydan istəyir… Mənim üçün söz birdir – istər şeir olsun, istər nəsr. Sadəcə, onun ifadə forması dəyişir. Bəli, bir vaxt gördüm ki, içimdə yığılanlar şeirin çərçivəsinə sığmır. Şeir daha çox sıxılmış fikirdir, yığcamdır, bir növ partlayış kimidir. Amma həyat… həyat o qədər geniş, o qədər çoxqatlıdır ki, onu bəzən bir neçə misraya yerləşdirmək olmur.

Mənim gördüklərim, yaşadıqlarım, insanların taleləri, kəndin, şəhərin, zamanın özü – bunlar artıq başqa bir nəfəs istəyirdi. O nəfəsi mən nəsrdə tapdım. Amma şeiri də içimdən çıxarmadım. Bu yaxınlarda “525-ci qəzet” bir səhifə şeirlərimi vermişdi. Mənim nəsrimdə də şeir var – ritm var, ahəng var, sözə münasibət var. Ona görə deyərdim ki, mən şeirdən nəsrə keçmədim. Sadəcə, söz məni harada daha rahat danışdırdısa, mən də ora getdim.

– Deyəsən, bu barədə müsahibələrinizin birində də danışmışdınız, hətta bir nəsr əsərinizdən sitat da gətirmişdiniz.

– Bəli, elə məqamlar olub. Bir tədbirdə kimsə dedi ki, mənim nəsrim də şeir kimidir. Mən də fikirləşdim ki, doğrudan da, elədir. Çünki mən sözə heç vaxt sərhəd qoymamışam – şeir deyəndə də, nəsr deyəndə də, mənim üçün əsas olan onun nəfəsidir. Mənim yaddaşım da qəribədir – Allah vergisidir. Elə bil yazdıqlarım məndən çıxmır, içimdə qalır. Bəzən özüm də təəccüblənirəm ki, necə olur, illər keçsə də, yazdıqlarımı az qala əzbər bilirəm.

Siz nəsrdən danışırsınız, mən də bir nümunə deyim. “Nekroloq” romanımın ilk abzası belədir: “Aralıdan baxanda Yer kürəsi çürük toxuma oxşayırdı, yaxından baxanda isə oxşamırdı – eləcə çürük idi”. İndi deyin, bu şeirdir, ya deyil? Məncə, məsələ bunda deyil. Söz yerini tapanda, cümlə nəfəs alanda, fikir insanın içindən keçib gələndə – o artıq janr tanımır. İstəsən şeir de, istəsən nəsr. Əgər oxucunun içində nəsə tərpədə bilirsə, deməli, söz öz işini görüb.

– Yəqin buna görədir ki, Seyran Səxavətin əsərləri həmişə oxunaqlığı ilə seçilib. “Daş evlər”, “Qızıl teşt”, “Nekroloq” və digər əsərlər ədəbiyyat tarixində öz layiqli yerini qoruyub saxlayacaqdır. Yaxud başqa cür deyim: müasir Azərbaycan nəsrində sizin özünəməxsus bir ədəbi “məkanınız”, bədii dünyanız formalaşıb. Bunun bir sirri varmı?

– Mən yazmağın nə olduğunu sonralar başa düşdüm. Uşaqlıq, gənclik vaxtı yazanda mən bunları yəqin ki, duymamışam. Əksini desəm də, sizi aldatmış olaram. İndi başa düşürəm ki, mənim üçün yazmaq nədi. Uşaq vaxtı arzulayırdım ki, velosipedim olsun. O velosiped alınana qədər mən çox narahat idim. Elə bilirdim, içimdə böyük bir yük var. Elə bilirdim ki, arzum köçüb yurdu qalıb. Əlbəttə, mən bunu indiki ağlımla deyirəm.

Amma nəhayət, uzun mübarizələrdən, çəkişmələrdən sonra mənə velosiped aldılar. Ondan sonra rahat oldum. Bax yazmağı da o hissə bənzədirəm. Necə ki, velosiped alandan sonra rahat oldum, hər bir yazını yazandan sonra da o rahatlığı hiss edirəm. Mənim üçün yazmaq, sadəcə, cümlə qurmaq deyil.

Mən sözə söykənirəm – onun gücünə, qüdrətinə. Bəzən elə olur ki, bir rəssamın çəkə bilmədiyi mənzərəni sözlə qururam, oxucunun gözünün qabağına gətirirəm. Oxucu da istəmədən o mətnin içində qalır, sanki ondan çıxa bilmir.

Mənim yazdıqlarımda Azərbaycan dilinin zənginliyi var – onun musiqisi, səsi, hətta ətri var. Mən dili, sadəcə, vasitə kimi yox, canlı bir varlıq kimi görürəm. Onu qorumaq, yaşatmaq, yerində işlətmək mənim üçün borcdur. Düzünü desəm, mən özümə təkcə yazıçı kimi baxmıram. Mən bir az da sözün rəssamıyam, bir az onun bələdçisi, bir az da keşikçisiyəm. Hətta deyərdim ki, sözün sahibiyəm – ona görə yox ki, söz mənə məxsusdur, ona görə ki, mən ona sahib çıxıram.

Əgər hansısa ciddi qələm adamı sözü yerində işlətmirsə, cümlənin xətrinə dəyirsə, qoy bilsin ki, mən bunu hiss edirəm. Mənim üçün sözün haqqı var – onu qorumaq lazımdır.

– Yaradıcılıq yolunuz sonralar sizi dramaturgiyaya gətirdi. Səhnəyə üz tutmağınızın arxasında hansı daxili ehtiyac və ya yaradıcılıq çağırışı dayanırdı?

– Etiraf edim ki, Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında səhnələşdirilən “Qızıl teşt” mənim yaradıcılığımda, eləcə də Azərbaycan teatrının tarixində xüsusi bir mərhələ oldu. Bu əsəri 1986-cı ildə yazdım. Bir il sonra çap olundu. 1988-ci ildə teatrın repertuarının müzakirəsi gedirmiş. Orada bizim çılğın şairimiz Tofiq Bayram da iştirak edirmiş. O, repertuarı ciddi şəkildə tənqid edib. Teatrın ovaxtkı rəhbəri Həsən Turabov da deyib ki, “ay Tofiq, biz aktyoruq, siz nə gətirirsinizsə, onu, oynayırıq, bəs hansı əsəri təklif edirsiniz?” Tofiq Bayram da mənim “Qızıl teşt”imi təklif edib.

Düzü, mən xasiyyətcə mülayim adamam, hamı ilə yola gedənəm. Məndən çək-çevir yaradan olmaz. Həmişə çalışmışam ki, yola gedim, məni də yola versinlər. Amma dramaturgiya başqa şeydir – dramaturgiya konflikt deməkdir.

Bir gün Həsən Turabov məni çağırdı. Orada o vaxt gənc rejissor olan Bəhrəm Osmanov da var idi. Məni inandırdılar ki, bu əsəri pyesə çevirə bilərəm. Mən də oradan çıxıb getdim bağa və cəmi 15 günə “Qızıl teşt”i pyes kimi yazdım. O vaxt tamaşa haqqında çox yazdılar. Əsərdə kommunist rejiminə qarşı fikirlər vardı. Hətta Moskva mətbuatında da iki jurnalist məni müdafiə edirdi. Əsər yuxarılara o qədər də sərf etmirdi. Tamaşa səhnəyə qoyulana qədər məni, az qala, hər gün Mərkəzi Komitəyə çağırırdılar ki, buranı kəs, oranı dəyiş.

Mən də axırda dedim ki, əgər bu qədər müdaxilə olacaqsa, onda əsəri repertuardan çıxarın – heç nə dəyişməyəcək. Düzdür, sonradan bu əsərdən siyasi məqsədlər üçün istifadə edənlər də tapıldı. Amma mənim niyyətim başqa idi. “Qızıl teşt” əslində o rejimə – sonradan Xocalı soyqırımını, 20 Yanvar hadisələrini doğuran sistemə qarşı yazılmış bir etiraz idi.

– Qarabağ mövzusuna qayıdaq. İllər əvvəl həm özünüzə, həm də ərkiniz keçən dostlara Qarabağ haqqında yazmağı niyə qadağan etdiniz?

– Demişdim ki, Qarabağ işğaldan azad olunana qədər mən kişilikdən danışmağa istefa vermişəm. Bu, sadəcə, söz deyildi, mənim içimdəki ağrının, etirazın ifadəsi idi. Hətta yaxın dostlarıma da demişdim ki, Qarabağ haqqında yazmayın. Onlar əvvəl təəccübləndilər də. Amma mən başqa cür düşünürdüm. Mənə elə gəlirdi ki, o dərdin ən doğru çarəsini səngərdə olan adam verməlidir, qərar verən adam deməlidir.

Deyirdim ki, Qarabağ haqqında ən böyük əsəri Ali Baş Komandan yazmalıdır, ən gözəl romanı Müdafiə Nazirliyindən gözləyirəm – yəni Qarabağı geri qaytarılmasının məsuliyyətini daşıyanlar. Zaman keçdi və mən gördüm ki, o əsər, doğrudan da, yazıldı. Amma kağızda yox – torpağın üstündə, tarixdə, qanın və qürurun içində yazıldı.

– Əsərlərinizin ekran dili ilə danışması – kino və ya televiziyada səslənməsi barədə düşünmüsünüzmü?

– Mənim əsərlərimdən beş-altısı ekranlaşdırılıb. Düzünü desəm, hamısının adını indi bir-bir xatırlamıram, amma yadımda qalanlar var – “Paravozsürən”, “Gün ağladılar”, “Bir kisə kartof”... Amma burda bir söz deməsəm, ürəyimdə qalar. Bizim kino da, dilimiz kimi reanimasiyadadır. Hərəsi bir palatada yatır. Bu, mənim gəldiyim acı nəticədir.

İndi baxırsan ki, bir az texnikanı bilən hər yazıçı ssenari yaza bilir. Amma ssenari yazanların çoxu yazıçı ola bilmir. Fərq də burdan başlayır. Ədəbiyyata söykənməyən kino mənim üçün bic uşaq kimidir – kökü yoxdur, yaddaşı yoxdur. Belə kino böyüsə də, adam olmur. Ona görə də son otuz ildə çəkilən filmlərin çoxuna baxanda adam çaşır – nə demək istəyirlər, kimə deyirlər, niyə deyirlər... Sanki söz də yoxdur, nəfəs də yoxdur. Elə-belə, çəkilib... və unudulub.

– Dil məsələsindən danışdınız. Dilin çızdağını çıxaranlara həmişə barışmaz olmusunuz...

– Səmimi deyim, mən bu məsələyə çox ağrıyla baxıram. 44 günlük savaşda dövlət başçısı təkcə bir düşmənlə yox, bütün dünya ilə üz-üzə qaldı. Bu gün də dil uğrunda vuruşur. Bu qədər dilçi, bu qədər söz adamı var, bəs haradadır onların səsi? Təşkilatlar var, adlarını saysan, bitməz. Amma işə gələndə hamı kənarda dayanır, sanki prezident deməlidir ki, sonra hərəkətə gəlsinlər...

Çox yüksək tribunadan deyilir ki, dili daxili imkanlar hesabına zənginləşdirməliyik. Elə danışırlar ki, guya dil kolxozdur – daxili imkanlarla plan doldurmaq lazımdır. Amma bir həqiqət də var: dilin yiyəsi xalqdır. Onu yaşadan da xalqdır, öldürən də.

Mən həmişə demişəm – cümlə qurmaq dövlət qurmaq kimi çətindir. Söz yerində olmayanda fikir dağılır, dövlət də elə. Mənim yaddaşımda minlərlə – 30 min belə “səhv” var – dilə basdırılmış mina kimi. Harada partlayacağı bilinmir. Bu gün dilin ən böyük zərbəni aldığı yer televiziya məkanlarıdır. Açıq deyim, bəlkə də 95 faiz problem oradan gəlir. Qalanı mətbuatın, sosial şəbəkələrin payıdır.

Yolunu da demişəm: dili qorumaq üçün hamı öz yerində məsuliyyət daşımalıdır. Bu iş tək bir adamın işi deyil. Xalqın ən böyük silahı dildir. Gözləmək yox… sahib çıxmaq vaxtıdır.

– Sizi çox vaxt ədəbiyyatda “altmışıncılar” nəsli ilə əlaqələndirirlər. Yaradıcılığınız bu nəslin hansı cəhətləri ilə səsləşir, hansı məqamlarda isə onlardan ayrılır?

– Düzünü deyim, mən ədəbiyyatı illərə, onilliklərə bölənlərdən deyiləm. Mənim üçün ədəbiyyat təqvimlə ölçülmür. Ədəbiyyatda tarix yox, əsər var. Bu gün də yazılır, dünən də yazılıb. Amma hamısı ədəbiyyat deyil. Əsər varsa – o yaşayır, yoxdursa, istədiyin qədər tarix yaz, xeyri yoxdur.

Əsəri rəqəmlə ölçmək olmaz. Onu ya hiss edirsən, ya da yox. Ədəbiyyat mənim üçün statistika yox, nəfəsdir. Nəfəsi olmayan mətnin isə yaşı da olmur.

– “Nekroloq” romanınızı Yazıçılar Birliyinin ilin ən yaxşı romanı kimi qiymətləndirməsi sizə hansı impulsları verdi?

– Mən “Nekroloq”u yazanda bir kəndi yox, dünyanı yazmaq istəyirdim. Çünki sosial bərabərsizlik, insanların bir-birindən uçurum kimi fərqlənən həyatı, müharibələr – bunlar tək bir yerin dərdi deyil. Bu, insanlığın dərdidir. Müharibə isə bu dərdi daha çılpaq göstərir. Mən gördüm ki, bir kənddə ayağı yer tutan bircə başıpapaqlı qalıb – o da çolaq bədən tərbiyəsi müəllimi. O uşaqları hər gün kəndin yollarında o baş-bu başa yeridir ki, yollar itməsin, cığırlar bağlanmasın, kənd xəritədən silinməsin. Amma içində başqa bir ağrı var – kənddə kişi qalmayıb. Sabah bir adam ölsə, onu da qadınlar basdıracaq.

Bax, faciə budur. Milli dərd də elə burdan başlayır. Mən o kəndi yazanda əslində bir kəndi yox, bütün dünyanı yazırdım. Bu ağrı təkcə bizim deyil – bu, insanlığın içindən keçən ağrıdır.

Amma “Nekroloq” Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Yusif Səmədoğlu adına “İlin ən yaxşı romanı” mükafatını alanda, açığı, içimdə qəribə bir hiss vardı. Sevinc də idi, amma təkcə sevinc deyildi. Getdim Yusif müəllimin qəbrini ziyarət elədim. Dayandım qarşısında, sağ adamla danışırmış kimi halallıq istədim. Mənim üçün bu mükafatdan da vacib olan o halallıq idi. Elə bil, o da özünə xas aristokrat sakitliyi ilə dedi: “Halaldır... Mən Anara demişdim, bu mükafatı sən almalısan”. Mən də içimdə bir rahatlıq tapdım. Ruhu şad olsun.

– Bugünkü gənc yazarlara və oxuculara, xüsusilə yeni ədəbi nəsilə nə demək istərdiniz?

– Mən onları çox istəyirəm. Ona görə də onları həmişə müdafiə etmişəm. Amma bir həqiqəti deyim: bizim ədəbiyyatda çox güclü söz xanımları yetişib. Məsələn, Təranə Turan. Elmlər doktorudur, amma elmi ilə yox, sözün ağrısı ilə danışır. Deyir: “Mən elə susdum ki, daş bilib divara hördülər məni” – bax, bu susqunluğun içindən qopan səsdir.

Arzu Nehrəmli var – bir misra ilə adamı silkələyir: “Bir gecəlik yuxu kimi, görməmiş yozmuşam səni...” Bir də Ülkər Nicatlı... Sevgi haqqında deyir ki, “Sənin ürəyində doğan misranın, mənim ürəyimdə qafiyəsi var”. Bu, artıq sözün içində yaşayan adamın misrasıdır. Ağrıdan yazanda da saxtalaşmır: “Tufanlar içində boğulan qayıq, uzaqdan əl edən ölüm kimidir...” – belə misraları görüb keçmək olmur, adam “bəh-bəh” deməyə məcbur qalır.

Yaxud Qulu Ağsəs – analoqu yoxdur. Öz səsi var, öz nəfəsi var. Niyə biz deməyək bunu? Niyə gərək başqası desin ki, biz də tanıyaq? Təranə Vahid var – mən də nasirəm, amma açıq deyirəm, bu qız tamam başqa yerdə dayanır. Demirəm hamıdan böyükdür, amma onun yazdığı kimi yazan yoxdur. Nəsrdə də elə cümlə qurur ki, adi söz birdən-birə dirilir: “Kəndin yuxarı başında Ağahəsən kişi asqıranda bu biri başında Məmmədhəsən kişi deyirdi ki, öz başını yesin...” – bax, bu, sadə cümlə deyil, bu, həyatın özüdür.

Bir də Əfşan Yusifqızı və başqaları... Mən bunları oxuyuram. Soruşa bilərsiz ki, vaxtı haradan tapırsan? Deyirəm, söz adamı vaxt tapmır, vaxt yaradır. Bəzilərini bir dəfə oxuyuram kifayət edir. Bəziləri var – dönə-dönə oxuyursan, çünki o söz səni buraxmır…

– Bir daha əmin olduq ki, hamı ilə yolagedən adam, çox maraqlı həmsöhbətsiniz. Söz sözü çəkir, sualdan sual doğur. Ardını saxlayaq 90-a. Hələlik isə 80 illik yubileyinizi təbrik edir, yeni əsərlərinizi gözləyirik.

Namiq QƏDİMOĞLU,
Əməkdar jurnalist, fəlsəfə doktoru
XQ