İlbər Ortaylı Osmanlı və Rusiya tarixi üzrə ixtisaslaşmış dünyaca məşhur türk tarixçisi, professor və yazıçıdır. Topkapı Sarayı Muzeyinin keçmiş direktoru (2005-2012) olan Ortaylı tarixi geniş kütlələrə sevdirməsi, çoxdilliliyi və "Tarixin sərhədlərinə səyahət" kimi əsərləri ilə tanınan intellektual bir sima idi. Azərbaycanda da onu sevənlərin sayı elə Azərbaycan qədərdir, desək bəlkə də yanılmazdıq...
İndi haqqında keçmiş kimi danışırıq...Ruhu şad olsun.
Haqqında türk dünyasının başqa bir əfsanəsinin – Ali Kafkasyalının redaksiyamıza göndərdiyi yazını təqdim edirik.
Ali Kafkasyalı
Türkiyənin Ərzincan Universitetinin
Ədəbiyyat kafedrasının müdiri, professor
Bayrağın kölgəsində bir tarixçi: İlbər Ortaylının ardından
1947-ci ildə Bregenz şəhərində (Avstriya) anadan olan İlbər Ortaylı mədəni və ziyalı bir ailədə dünyaya gəlmişdir. Ankaradan İstanbula, Vyanadan Çikaqoya qədər uzanan akademik həyatı boyunca o, təkcə Türkiyədə deyil, beynəlxalq tarix mühitində də böyük hörmət qazanan bir alim olmuşdur.
Onun akademik yolu Ankara Universitetinin Siyasal Bilgiler Fakültəsində başlamış, illər keçdikcə saysız-hesabsız tələbə, kitab və konfranslarla zənginləşmişdir. Uzun illər rəhbərlik etdiyi Topkapı Sarayı Muzeyi isə onun tarix bilgisini məkanın ruhunda yaşatdığı bir dövrə çevrilmişdir.
* * *
Bir millətin yaddaşı bəzən bir insanın düşüncəsində, səsində və sözlərində həyat tapır. İlbər Ortaylı məhz belə insanlardan idi. Onu tanıyanlar üçün tarix tozlu sənədlərdən ibarət deyildi. Tarix yaşayan, danışan, mübahisə edən və daim ayıq saxlanmalı olan bir şüur idi.
İndi onun ardından baxarkən insan istər-istəməz belə bir sual verir: Tarixçi yalnız keçmişi danışır, yoxsa bir millətin ayıq qalmasını təmin edir?
İlbər Ortaylının tarixçiliyi sadəcə məlumat toplamaqdan ibarət deyildi; bu, bir düşüncə tərzi idi. Onun fikrincə, tarixçi keçmişi mühakimə edən bir prokuror deyil, onu anlamağa çalışan bir tədqiqatçı olmalıdır. Buna görə də o, populyar mübahisələrin səs-küyünə qapılmadan sənədlərin dili ilə danışmağı üstün tuturdu.
“Sənədsiz tarix olmaz” sözünü tez-tez təkrarlaması da təsadüfi deyildi. Çünki o, tarixin fikirlərlə deyil, mənbələrlə yazılacağına inanan bir nəslin nümayəndəsi idi.
İlbər Ortaylı türk tarixçiliyinin akademik simalarından biri olmaqla yanaşı, bu torpaqların yaddaşına keşik çəkən bir növbətçi kimi də qəbul edilirdi. Sanki şaxtalı bir fevral gecəsində yuxuya getməməyə çalışan bir keşikçi kimi… Çünki tarix səhlənkarlığı bağışlamayan bir sahədir.
Bir millət öz keçmişini unutduqda, gələcəyini də itirməyə başlayır.
Onun həyatı boyu gördüyü iş məhz bu idi: unutmağın qarşısını almaq.
* * *
İlbər Ortaylının səsi Türkiyədə tarixdən danışıldıqda ilk xatırlanan səslərdən biri oldu. Akademik auditoriyalarda, konfrans salonlarında, televiziya proqramlarında və çoxsaylı kitab səhifələrində onun eyni qətiyyətli mövqeyini görmək mümkün idi.
Tarix onun üçün sadəcə xronoloji bir anlatı deyildi; bu, bir mədəniyyət məsələsi idi.
O, Osmanlı İmperiyasından bəhs edərkən bir mədəniyyətin davamlılığını da xatırladırdı. Onun fikrincə, Osmanlı tarixi yalnız keçmişə aid bir səhifə deyil, bugünkü dünyamızı anlamağın əsas açarlarından biridir.
Buna görə də Ortaylının tarix anlayışında keçmiş çox vaxt bir xəbərdarlıq kimi səslənirdi.
Bir millətin öz tarixini bilməməsi gecənin ortasında yuxuya qalib gəlmək kimidir. Yuxuya getdiyiniz anda soyuq sizi yaxalayır. İlbər Ortaylı illər boyu insanları bu yuxudan oyatmağa çalışan tarixçi idi.
* * *
Onu dinləyənlər yalnız məlumat almır, eyni zamanda bir düşüncə tərzi ilə qarşılaşırdılar. Onun dili sərt, güzəştsiz və çox vaxt ironik idi. Bu üslubun arxasında isə dərin mədəniyyət və ciddi intellektual intizam dayanırdı.
Latın, rus, alman və fars dillərini bilən, Avropa tarixini, Yaxın Şərqi və Osmanlı coğrafiyasını geniş şəkildə araşdıran bir tarixçi idi. Buna görə də onun tarix anlatısı dar millətçi romantizmdən uzaq, geniş bir sivilizasiya perspektivinə malik idi.
Onun tarixçiliyində iki mühüm xüsusiyyət diqqəti çəkirdi: yaddaş və mühakimə.
O, keçmişi yalnız əzbərləmirdi; keçmişlə düşünürdü.
Bu səbəbdən bir hadisəni izah edərkən təkcə nə baş verdiyini deyil, niyə baş verdiyini də açıqlayırdı. Və tez-tez belə bir həqiqəti xatırladırdı:
Tarix insanın özünü anlamağının ən mühüm yollarından biridir.
* * *
Onun kitablarını oxuyanlar əslində sadəcə bir tarix dərsi deyil, daha geniş bir dünyagörüşü ilə qarşılaşırdılar. Çünki Ortaylının yazılarında tarixi məlumatlarla yanaşı mədəniyyət şüuru da vardı.
O, Türkiyənin modernləşmə prosesini izah edərkən də eyni elmi dəqiqliyi qoruyurdu. Respublika tarixindən danışarkən romantik yanaşmadan uzaq qalır, amma hörməti də heç vaxt itirmirdi. Çünki onun fikrincə, tarixçinin vəzifəsi hökm vermək deyil, anlamağa çalışmaqdır.
Bu səbəbdən İlbər Ortaylı Türkiyədə tarix müzakirələrinin ən etibarlı simalarından biri kimi qəbul olunurdu.
Bir çox insan üçün o, “hoca” sözünün həqiqi mənası idi.
* * *
Onun ən böyük təsiri isə bəlkə də gənclər üzərində idi. Türkiyədə çox sayda insan tarixə sevgini məhz İlbər Ortaylı sayəsində qazandı. Onun mühazirələrini dinləyən gənclər tarix dərsinin darıxdırıcı olmadığını anladılar.
Onun anlatımında tarix canlı idi.
Saray dəhlizlərində dolaşır, səyyahların xatirələrinə daxil olur, diplomatların yazışmalarını oxuyur və bir imperiyanın düşüncə dünyasına qədər uzanırdı.
Bu səbəbdən İlbər Ortaylı akademik olmaqla yanaşı, həm də mədəniyyət müəllimi idi.
* * *
Bu gün onun ardından baxarkən bir şeyi açıq şəkildə demək mümkündür: Türkiyədə tarixdən danışılan zaman artıq başqa bir dövr başlayacaq.
Çünki bəzi insanlar yalnız məlumat istehsal etmir; mədəniyyət formalaşdırırlar. İlbər Ortaylı da məhz belə bir şəxsiyyət idi. Onun yoxluğu bir yaddaş ustasının, bir anlatı ənənəsinin və bir intellektual intizamın azalması deməkdir.
Lakin onun qoyub getdiyi əsərlər, yetişdirdiyi tələbələr və fikirlər yaşamağa davam edəcək.
Bir millətin yaddaşı asanlıqla yox olmaz.
Xüsusilə onu qoruyan insanlar varsa…
* * *
İlbər Ortaylının həyatı bizə mühüm bir həqiqəti xatırladır:
Tarix yalnız keçmişi öyrənmək üçün deyil, ayıq qalmaq üçün lazımdır.
Bir cəmiyyətin şüuru soyuq bir gecədə növbə çəkən insan kimi diri saxlanmalıdır. Yuxuya məğlub olan cəmiyyətlər zamanın şaxtasında donub qalırlar.
İlbər Ortaylı illərlə bu növbəni tutan insanlardan biri idi.
Bayrağın kölgəsində, tarixin işığında…
Və indi onun ardından baxarkən demək olar ki:
Bəzi insanlar aramızdan ayrıldıqda yalnız bir insanı deyil, eyni zamanda bir dövrün səsini də yola salmış oluruq.
İlbər Ortaylı məhz o səslərdən biri idi.
Tarixçilər bəzən kitab yazır, bəzən tələbələr yetişdirirlər. Lakin çox azı bir millətin yaddaşına həkk olunur. İlbər Ortaylı məhz həmin nadir adlardan biridir. Onun səsi artıq kürsülərdən eşidilməyə bilər, lakin anlatdığı tarix, öyrətdiyi düşünmə tərzi və qoyub getdiyi əsərlər bu ölkənin düşüncəsində yaşamağa davam edəcək.
Keçmişi xatırladan, tarixi anlatan və bir millətin yaddaşını qoruyan böyük bir tarixçi…
Onun qoyduğu irs bu torpaqların yaddaşında yaşamaqda davam edəcək.
Türkiyə, Ankara.
