Etnoqrafik məsələlər ətrafında açılan müzakirə

(əvvəli qəzetin 11 və 15 aprel 2026-cı il tarixli saylarında)

“Yeni yol” qəzeti, №52
28 fevral 1926-cı il
I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı
5-ci ICLAS
Professor Samoyloviçin məruzəsi
(Leninqrad darülfünunun professoru)

Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı yeni elmi türkoloji tarixi dövrünün başlanğıcında oldu.

Türk xalqlarının öyrənilməsi üçün keçən dövrdən qalma bir çox materiallar istər ayrı-ayrı işçilərin, istər müştərək qüvvənin plan üzrə mütəşəkkil sürətdə çalışmasını tələb edir. İndiki halda bu türkoloji məsələlərin təhlilində türk xalqları arasından çıxmış işçilər ciddi sürətdə iştirak edir.

Mərkəzdə oturan işçilər, məhəllində görülən işləri təkib etmək iqtidarına malik deyildirlər.

Professor ən uzaq şimal-şərq yerlərdən, yakut xalqından başlayaraq ta Avropaya qədər gələn türklərin canlı dillərin öyrənilməsi üçün görülən işlərin kiçik bir projesini cızaraq o xüsusda müfəssəl danışdı. Türk dünyasının bu odacıqları bir çox rus alimləri tərəfindən ana dilləri sahəsində bir türlü öyrənilmişdir. Bu alimlər içərisində Pekar akademiki Betlinq, professor Katanov, akademik Radlov vardır. Xırda xalq şivələrinin öyrənilməsində professor Malov da az iş görməmişdir.

Sonra professor Samoyloviç Orta Asiyaya keçərək Melioranskinin, Radlov və Divayevin gördükləri böyük işləri göstərir. Qazax və qırğız xalqları dillərinin də öyrənilməsinə xüsus diqqət verilmişdir. Orta Asiyada mühüm rol oynayan özbək dili də unudulmamışdır, fəqət lazımınca öyrənilməmişdir. Çin Turqustanındakı türk ünsürlərinin halı bir qədər dəyişmişdir. Çin Turqustanının indiki danışıqları bizə məlum olan və onların əski dilləri olan uyğur dilidir.

Orta Asiya daxilində Amu-Dərya sahilləri tərəfdə hüdudda türkmən xalqlarının şivələri ən az öyrənilmişdir. Təəssüflər olsun ki, bu vaxta qədər türkmən xalq ədəbiyyatı nümunələri nəşr olunmamış və elmi siyahısı tərtib edilmiş qrammer yoxdur. Samoyloviç yoldaş Orta Asiya şivələrinin öyrənilməsinə xüsusi diqqət verilməsini arzu edir.

Şərqi Avropada yaşayan başqırd xalqı Orta Asiya türk dünyası Şərqi Avropa türk dünyası arasında körpüdür. Başqırd dilinin öyrənmək akademik Radlovun və qurultayda bulunan macar alimi Meyzelin xidməti görünmüşdür.

Şərqi Avropada Kazan tatarı adlanan türklər də vardır. Onlarla birlikdə yaşayan macarlar da vardır. Volqaboyunda yaşamalarına, Kazan darülfununa malik olmalarına baxmayaraq, məəltəəssüf edildiyi gibi öyrənilməmişlər.

Çuvaşlar isə Başqırd darülfünunun professoru Aşmarin kibi tədqiqatlara malik olmuşdur. O yalnız çuvaş dili sərfi nəşr etməklə qalmayıb, o vaxta qədər nəşr edilmədiyinə təəssüf etdiyimiz böyük bir lüğət toplamışdır. Çuvaş dili və etnoqrafiyası ilə Aşmarindən başqa doktor Meysarov və türkoloq Romstedt və Lenin altayçısı Poppe də məşğul olur.

Astraxan ölkəsi türkləri də az öyrənilmişdir.

Nəhayət, Şimali Qafqaziyada qaraçay və balkar gibi türk qəbilələrinə rast gəliriz. Balkar dilinin kiçik qrameri (sərfi) və xalq ədəbiyyatı nümunələri və qımık-balkar lüğəti olmuşdur.

İndiki halda qımıkların öyrənilməsi ilə professor Çobanzadə məşğul olmadadır.

Azərbaycan və ona yaxın İran türkləri dil xüsusda ciddi öyrənilməlidir. Alman alimi Fajjanın əməli qrammerindən başqa bu vaxta qədər bir ciddi iş görülməmişdir. Yalnız son zamanda Azərbaycanı tədqiq tətəbbö cəmiyyəti təsisindən sonra ayrı-ayrı şivələr öyrənilməyə başlamışdır.

Yeni dövrdə türkolojinin elmin tələb etdiyi şəkildə irəliləməsi üçün cümhuriyyətdə ölkənin və canlı şivələrinin öyrənilməsi üçün mərkəz təşkil olunmalıdır.

Müştərək iş prinsipi üzərində iş qurduğumuzdan, o prinsipi biz təbii dilin ən xırda şivələrini öyrənmək əsası, üzərində müqayisəli tarixi qrammer yaratmaq üçün beynəlxalq əməkdaşlıq sahəsində genişləndirməliyik.

***

I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayda təqdim olunan məruzələr türk dillərinin geniş coğrafi əhatəsini və bu dillərin öyrənilməsində mövcud vəziyyəti sistemli şəkildə təqdim edir. Qurultayda qeyd olunur ki, şimal-şərqdən (Yakutiyadan) başlayaraq Orta Asiyaya qədər yayılmış türk dilləri və şivələri hələ tam şəkildə tədqiq edilməmişdir. Professor Samoyloviç və digər alimlər, xüsusən Pekar, Betlinq, Katanov və Radlov kimi tədqiqatçıların işlərinə istinadla, bu dillərin öyrənilməsində əsas uğurların dilçilik və etnoqrafiya sahələrində qeydə alındığını göstərirlər.

Məruzələr Orta Asiyada qazax, qırğız, özbək, türkmən və Çin Turqustanı türk dillərinin vəziyyətinə xüsusi diqqət yetirir. Qeyd olunur ki, Amu-Dərya sahillərindəki türkmən şivələri, demək olar ki, öyrənilməmişdir, elmi ədəbiyyatda nümunələr və qrammatik təsnifatlar hələ mövcud deyil. Bu durum Orta Asiyanın türk dilləri tarixinin sistemli öyrənilməsi üçün ciddi boşluqlar yaratmışdır. Samoyloviçin vurğuladığı kimi, tədqiqatlarda yalnız əhali danışığı və müəyyən dialekt nümunələri əsasında ilkin müqayisəli təhlil aparılmışdır.

Qurultay, həmçinin Orta Asiya türk dillərinin öyrənilməsində mövcud metodoloji çətinlikləri də işıqlandırır. Məruzələr göstərir ki, dillərin öyrənilməsində əvvəlki mərhələdə toplanmış materiallar müxtəlif alimlərin fərdi tədqiqatlarına əsaslanmış, lakin bu materiallar mərkəzləşdirilmiş və sistemli şəkildə işlənməmişdir. Nəticədə, Orta Asiya türk dillərinin tarixi əlaqələri və dialektoloji xüsusiyyətləri hələ tam açıqlanmamışdır.

Qafqaz və Şərqi Avropa türk dillərinin tədqiqi də qurultayda diqqət mərkəzində olmuşdur. Başqırd, Kazan tatarı, çuvaş, Astraxan, qaraçay, balkar və Azərbaycan dilləri yalnız qismən öyrənilmişdir. Məruzələr göstərir ki, bu dillər üzrə elmi ədəbiyyat azdır və geniş müzakirəyə imkan verən material mövcud deyil. Professorların vurğuladığı kimi, çuvaş dilinin tədqiqi sahəsində Aşmarin və Poppe kimi alimlərin işləri önəmli olsa da, bütün dialektləri və etnoqrafik xüsusiyyətləri əhatə etmir. Azərbaycan türk dili də Fajjanın əməli qrammatikasından başqa ciddi tədqiqata məruz qalmamışdır, yalnız son dövrlərdə şivələr üzrə ilkin araşdırmalar aparılmışdır.

Qurultayın ümumi nəticəsi göstərir ki, türkolojinin elmi irəliləyişi üçün mərkəzləşdirilmiş tədqiqat sistemi və beynəlxalq əməkdaşlıq zəruridir. Hər bir bölgənin öz dialekt və şivələrinin öyrənilməsi, müqayisəli tarixi qrammatikanın tərtibi və etnoqrafik məlumatların sistemləşdirilməsi əsas prioritetlər kimi qeyd olunmuşdur. Məruzələr, həmçinin vurğulayır ki, yalnız müştərək və planlı iş vasitəsilə türk dillərinin coğrafi və tarixi xüsusiyyətləri, qarşılıqlı əlaqələri və dialektoloji xüsusiyyətləri elmi cəhətdən düzgün təsvir oluna bilər. Bu yanaşma türkoloji tədqiqatların metodoloji zəminini gücləndirir və gələcək tədqiqatlar üçün əhəmiyyətli istiqamətlər müəyyən edir.

Professor Malovun əlavə məruzəsi

Professor Malov qədim türk dillərinin öyrənilməsi haqqında öz məruzəsində iranlıların türklərə təsiri üzərində dayanır. Yalnız 1893-cü ildə Danimarka türkoloq Tomsenin run kitabələrinin kəşfi ilə bu abidələrin türk abidəsi olduğu ortaya çıxdı. İndiki halda bu abidələrin bir neçə dəfə nəşr edildiyini, kitabələrin tərcümə və tədqiq edildiyini biliriz. Bu abidələrlə bərabər, Çin Türküstanında kağız yazılar da tapılmış və 102 səhifədən ibarət bir kitab bulunmuşdur. Bu kitab Britaniya müzesində bulunur və Leninqrad Asiya müzesində də türk yazıları nümunələri və qədim türk dilini öyrənmək üçün materiallar bulunur. Ona görə də türk runları və yazıları bizə lazımınca məlum deyil.

Yenisey abidələri, yəni qırğızların qədim yazı əsərlərində bu vaxta qədər bir çox anlaşılmazlıq vardır.

Məruzəçi sonra uyğur əl yazılarını sayaraq nəticə çıxarır. Türk dilinin tarixi qrammeri üçün bir çox material toplamışdır. İstanbul alimlərindən başqa digər türk xalqları alimlərinin də bu işdə iştirakı arzu olunur. Bu vəziyyət türk qrammeri müəlliflərini bir çox səhvlərdən qoruyardı.

***

Məruzə qədim türk dillərinin öyrənilməsi sahəsində aparılan araşdırmaların əsas istiqamətlərini və mövcud çətinlikləri əhatə edir. Professor Malov iranlıların türklərə təsirini qeyd edərək dil tarixindəki kontekstual amillərə diqqət çəkir. 1893-cü ildə Danimarka türkoloqu Tomsenin run kitabələrini kəşfi qədim türk abidələrinin tanınmasında önəmli mərhələ olmuşdur; həmin kitabələr bir neçə dəfə nəşr olunmuş, tərcümə və tədqiq edilmişdir. Bununla yanaşı, Çin Türküstanında tapılmış kağız yazılar və 102 səhifəlik kitab Britaniya və Leninqrad muzeylərində saxlanılır ki, bu da qədim türk dilinin öyrənilməsi üçün zəngin mənbədir. Məruzə göstərir ki, türk runları və digər yazı abidələri hələ tam başa düşülməyib və bir çox anlaşılmazlıqlar mövcuddur, xüsusilə Yenisey abidələrində. Uyğur əlyazmaları isə tarix və qrammatikanın tədqiqi üçün əlavə material təqdim edir. Məruzəçi türk dilinin tarixi qrammerasının öyrənilməsində İstanbul alimləri ilə yanaşı, digər türk xalqları alimlərinin də iştirakı zərurətini vurğulayır ki, bu yanaşma tədqiqatlarda səhvlərin qarşısını almağa və materialların tam istifadəsinə imkan verər.

Mətn qədim türk dilləri üzrə filoloji araşdırmaların həm tarixi, həm də praktiki aspektlərini vurğulayır. Məruzə, əsasən, mövcud abidələrin zənginliyinə və eyni zamanda tədqiqatlarda hələ də qaranlıq qalan sahələrə diqqət çəkir. Eyni zamanda, türk dili qrammatikasının inkişafı üçün kollektiv elmi əməkdaşlığın vacibliyini önə çəkir ki, bu da akademik və elmi baxımdan konstruktiv tövsiyə kimi qiymətləndirilə bilər.

Professor Aşmarinin əlavə məruzəsi
(Azərbaycan darülfünunun professoru)

Rusiyada elmi türkolojinin əsası alman alimlərinin zəhməti ilə XIX əsrin ikinci yarısında qoyulmuşdu. Keçən əsrin ikinci yarısına qədər türk dillərinin öyrənilməsi işi olduqca zəif irəliləyirdi. Başlıca olaraq, Osmanlı ləhcəsi öyrənilirdi.

Türk xalqları dillərinin elmi tədqiqatı akademik Betlengin yakut qrammeri ilə başlanmışdır.

Onun əsəri türk dillərinin gələcək müqayisəli şərfi üçün təməl daşıdır. Betlengin əsərinin çıxmasından 2 il sonra Kazanda Sibir missioneri tərəfindən tərtib edilmiş Altay qrammeri çıxdı.

Məruzəçi sonra bir çox elmi əsərləri sayaraq nəticəyə gəlir:

1) Ayrı-ayrı ləhcələrin səs quruluşları lazımınca öyrənilmişdir.

2) Ləhcələrin morfolojisi az tədqiq olunmuşdur.

3) Nəhvin fərdi cəhətləri çivələrin əksərisi heç tədqiqi olunmamışdır. Bununla bərabər, türk dillərində mühüm rol oynayan psixoloji amillər nəzərə alınmamışdır.

4) Ləhcələrin lüğət tərəfi az tədqiq olunmuşdur: başqırd və tunquz ləhcələri haqqında lüğətlər çox qısadır; digər ləhcələrdə isə heç lüğət tərtib edilməmişdir.

5) Xalq yaradıcılığı əsərləri bir çox qəbilələrdə toplanmamış və öyrənilməmişdir.

6) Türk dilinin musiqi cəhətinə və türk şeir vəzninə az diqqət verilmişdir.

7) Türk ləhcələrinin müqayisəli qrammeri haqqında heç bir əsər yoxdur.

***

Mətn Rusiyada elmi türkologiyanın inkişaf tarixini və XIX əsrin ikinci yarısından XX əsrin ikinci yarısına qədər türk dillərinin tədqiqindəki vəziyyəti ümumiləşdirir. Alman alimlərinin zəhməti ilə elmi türkoloji əsası qoyulmuş, lakin türk dillərinin öyrənilməsi əsasən Osmanlı ləhcəsi ilə məhdudlaşmışdır. Akademik Betlenqin yakut qrammatikası və onun əsəri türk dillərinin müqayisəli tədqiqi üçün ilkin təməl rolunu oynamışdır, bundan iki il sonra Kazanda Altay qrammeri nəşr edilmişdir. Məruzəçi tədqiqatların çatışmazlıqlarını göstərərək vurğulayır ki, səs quruluşları öyrənilsə də, morfologiya, nəhv, psixoloji amillər, lüğət tərtibi, xalq yaradıcılığı, musiqi və şeir vəzni kimi sahələr kifayət qədər araşdırılmamışdır. Eyni zamanda, türk ləhcələrinin müqayisəli qrammatikası haqqında heç bir sistemli iş mövcud deyildir. Bu təhlil qədim və müasir türk dillərinin tədqiqində boşluqların çoxluğunu göstərir və gələcək tədqiqatlar üçün istiqamətləri aydınlaşdırır.

“Yeni yol” qəzeti, №52
2 mart 1926-cı il
Qurultayda əlifba məsələsi

Bu gün Türkoloji Qurultay öz gündəlik məsələlərinin ən mühümünü – əlifba məsələsini müzakirə edir.

Qurultayın məsələsi haqqında üzərinə düşən vəzifə ən ağır və tarixcə pək məsuliyyətli bir məsələdir. Bu məsələnin bir və ya başqa yolla həll edilməsi türk-tatar xalqları və onların mədəni inkişafı üçün böyük tarixi mənası vardır. Ona görə də hər bir qurultayın üzvü öz hissəsinə düşən tarixi vəzifəni layiqincə düşünməli və əlifba məsələsinə tam mənası ilə şüurlu bir surətdə yanaşmalıdır.

Qurultay məsələsi ətrafında qurultay açılmazdan qabaq bir çox dedi-qodular törənmişdi. Bir çox mühafizəkar və tərəqqi düşmənləri belə şayiələr buraxmışdılar ki, guya Türkoloji Qurultay nümayəndələrə qabaqcadan hazırlanmış əlifba qərarı təqdim ediləcək və bunun qəbul edilməsi tələb ediləcək. Fəqət həqiqətdə belə bir şey olmadı. Hər bir qurultay üzvü öz fikrini, nə kimi məsələdə olursa-olsun sərbəst söyləməyə qadir olduğunu sözdə deyil, işdə gördü və anladı.

Qurultayda hazırda əlifba məsələsi haqqında iki cərəyan vardı. Bunlardan biri ərəb əlifbasının islahı, digəri isə latın əlifbasının qəbul edilməsinin tərəfdarıdır.

Qurultay nümayəndələrinin danışıqlarından anlaşılır ki, bunların həpsi ərəb əlifbasının türk-tatar xalqlarının dillərinə yaramaması fikrinə şərik olurlar. Bu xüsusda akademik Oldenburqun müsahibə əsnasında söylədiyi fikri son dərəcə maraqlıdır. Akademik demiş ki, ərəb hürufatı heç vaxt türk dilinin sözlərini ifadə etmək üçün müvafiq olmamış; ərəb hürufatından istifadə etmək üçün onun bütün incəliklərini bilmək lazımdır.

Burasını gözəlcəsinə anlayan şəxslərin bəzisi yenə də ərəb hürufatının mühafizə edilməsində israr edirlər. Bunlar öz fikrini yeritmək üçün nə tarix və nə tarixin inkişafı ilə əlaqədar olmayan bir çox çürük fikirlər meydana atırlar. Bunlar elə güman edirlər ki, türk-tatar xalqları ərəb əlifbasından əl çəkməklə islamlıqdan və islam mədəniyyətindən uzaq düşəcəklər. Bunların zənnincə, türk-tatar xalqlarının səadəti yalnız Qurana və hazırda ancaq tarixi mənası olan islam mədəniyyətinə bağlıdır. Bizcə, belə düşünmək div addımları ilə irəliləyən Avropa mədəniyyətini və onun qələbəsini düşünməmək deməkdir. Digər tərəfdən Petro qəbir zamanı bir dekret vasitəsilə slavyan əlifbasını alıb Avropa sistemi əlifbaya keçən Rusiya nə ortodoks dinindən, nə də əski rus mədəniyyətindən uzaqlaşdı. Belə fikirlərlə latın əlifbasına etiraz etmək riyakarlıqdan, mühafizəkarlıqdan başqa bir şey deyildir.

Latın əlifbasının düşmənləri başqa, birinci nəzərdə guya haqlı fikir meydana atırlar. Bunlar deyirlər ki, ingilislər və fransızlar çətin əlifbaya malik olduğu halda böyük mədəniyyət kəsb etmişlər və əlifbalarının çətinliyinə baxmayaraq, yenə də ondan əl çəkmək fikrində deyillər. Əvvəla, burasını qeyd etməliyiz ki, məşhur millətlərin dillərində milyonlarla hər elmə aid kitablar çap edilmiş, türk-tatar xalqlarının dilində isə bunların mində biri yoxdur. Digər tərəfdən, yeni mədəniyyət dünyasına çürüməkdə olan türk-tatar xalqları Avropanın hər bir mühafizəkarlığını təqlid edə bilməz. Yoxsul Türkiyə orta əsrlərdən qalmış xilafət mirasını kökündən qazıyıb atdığı halda, mədəni və zəngin İngiltərə “ənənəyə” tabe olaraq hələ Kral həzrətinin əlini öpməkdə davam edir. Bəlkə də islam mühafizəkarları inqilabçı türk xalqının bu addımına da təəssüf edəcəklər? Qoy etsinlər.

Türkiyə xalqı islamlığın əskilmiş mirasından əl çəkdiyi halda Şuralar İttifaqında yaşayan türk-tatar xalqları həmin islamlığın başqa mirası – ərəb əlifbasından əl çəkər və əl çəkmək üçün özündə lazımi qüvvət bular.

Biz güman edirik ki, türk-tatar xalqları latın əlifbası məsələsində tarixi “ənənə” və dini mövhumatçılıq ilə deyil, həyati inkişaf və tərəqqi məsələsi ilə hesablaşar. Biz qəti bir imanla inanırız ki, türk-tatar xalqlarının Qurultaya toplanmış nümayəndələri əlifba məsələsi kimi böyük bir tarixi məsələdə inqilabcasına davranacaq və qəti surətdə latın əlifbasının həyata keçirilməsinə səs verəcək.

***

Mətn Türkoloji Qurultayın əlifba məsələsini müzakirə etməsini və bu müzakirənin türk-tatar xalqlarının mədəni inkişafı üçün tarixi əhəmiyyətini əks etdirir. Qurultayda ərəb əlifbasının islahı və latın əlifbasının qəbulu mövzusunda iki cərəyanın olduğu göstərilir. Məruzə, ərəb əlifbasının türk dillərini dəqiq ifadə etmək üçün uyğun olmadığını vurğulayır və akademik Oldenburqun fikrinə istinad edir. Həmçinin qurultay üzvlərinin sərbəst fikir söyləmək imkanlarını və mühafizəkarların şayiələrinə baxmayaraq, müzakirələrin demokratik şəkildə aparıldığı qeyd edilir. Bu əlifba məsələsinin sadəcə dilçilik yox, həm də mədəni modernləşmə və tarixi məsuliyyət kontekstində önəm daşıdığını göstərir. Mətndə latın əlifbasına keçid məsələsi ətrafında mühafizəkar və tərəqqipərvər cərəyanlar müqayisəli şəkildə təqdim edilir. Vurğulanır ki, ərəb əlifbasının qorunmasını müdafiə edənlər dini və tarixi ənənələrə əsaslanaraq, türk-tatar xalqlarının islam mədəniyyətindən uzaqlaşacağı fikrini irəli sürürlər. Mətn bu yanaşmanı rasional və Avropa mədəni tərəqqisini nəzərə almayan mövhumatçılıq kimi tənqid edir. Rusiyanın və Türkiyənin əlifba və mədəni dəyişiklikləri nümunə göstərilərək, latın əlifbasına keçidin modernləşmə, elmi inkişaf və xalqın mədəni tərəqqisi baxımından zəruri olduğu bildirilir. Məruzə latın əlifbasının qəbulunun yalnız tarixi və dini ənənələrə deyil, həyati və strateji inkişaf məqsədlərinə əsaslandığını, qurultay nümayəndələrinin də bu prinsiplə qərar verəcəyini proqnozlaşdırır.

“Yeni yol” qəzeti, №55
5 mart 1926-cı il
Bizə yalnız türk əlifbası əlverişlidir

Yalnız Azərbaycanda deyil, bütün qonşu cümhuriyyətlərdə yaşayan türk zəhmətkeş kütləsi yeni əlifbanı alqışlamaqla onun mühüm olduqca tətbiq edilməsini tələb etməkdədir. Türk xalqlarının əsrlərdən bəri arasına soxulmuş ərəb əlifbasını büsbütün arasından çıkarıb atmaya və az zamandan bəri tətbiq və təcrübə edilmə dövrünü keçirən yeni əlifbayı qəbul etməyə vadar edən səbəblər çoxdur. Onlardan başlıcası ərəb əlifbasının türk xalqına hər gün yeni xariqələr yaratmaqda olan fənni elmləri əldə etməyə imkan verməməsidir.

Çünki ərəb əlifbası ilə yazılan bir sözün öncə mənasını bilməyən bir adam o sözün mühərrir tərəfindən nə cür yazıldığını (necə tələffüz ediləcəyini) bilməsə, onu necə okuyacayını biləməz.

“…İslahdan daha əvvəl türk həyatına əl verməyən ərəb əlifbası nə qədər islah yapılırsa yapılsın, nə qədər şəkli dəyişdirilirsə– dəyişdirilsin zəhmətkeş türklərə əl verəcək bir əlifba meydana gətirməyəcəyinə konfrans qane bulunur; çünki islah işinin son həddinə və yüksək dərəcəsinə varmış olan kazanlılar ərəb əlifbasından heç bir cəhətlə ona bənzəməyən başqa bir əlifba qayırdığı halda, bu əcib əlifbanın ələ alınmayacaq qəribə bir şey olduğunu etirafə məcbur olmuşlardır...”.

Yeni əlifbanın türk dilinə olan uyğunluğuna gəldikdə: “...Ermənistan türkləri arasında qısamüddətli təcrübələrdən sonra yeni əlifbanın tamamilə zəhmətkeş türk-tatar əlifbası olduğunu konfransa məlum olmuşdur: ərəb əlifbasındakı mövcud bulunan musqulata qarşı asanlığı; səsləri, ifadə və imla uyğunluğu, texnikaya yararlılığı tərəfindən bu zamana qədər elm, fənn və ədəbiyyat aləmindən kırakda kalmış türk zəhmətkeşlərinin bu (məşhur) aləmlərə tezliklə çıkaracak ən müsaid bir açar vəzifəsini görəcəkdir...”.

Yeni əlifbanın türk xalqı tərəfindən az zamanda bənimsəməsi mümkün olduğunu və türk zəhmətkeşlərinin bu əlifbaya olan həvəs və rəğbətini göstərmək məqsədilə konfrans öz rəyini izhar edir: “...Bu əlifbayı türk-tatar zəhmətkeşi nə qədər tezliklə tətbiq etməyə başlarsa, o qədər tez elm və fənn aləminə daxil olacakdır...” deyir və nihayət böylə karar çıkarır:

“...Əgər də Türkoloji Qurultayı yeni türk əlifbası barədə başka bir karar çıkaracak olsa belə, Ermənistan türkləri Azərbaycan türkləri ilə barabar öz əlifbası olarak kabul etdiyi yeni türk əlifbasını yeganə əlifba olaraq əlində saklayacakdır.

Geniş zəhmətkeş kütləsi tərəfindən bu və buna bənzər yüzlərcə çıkarılan kararlar ərəb əlifbasının heç bir vəch ilə islaha uğramayıb, yenə də çətin olmasına və bizim üçün əlverişli, dilimizə və ahəngimizə ən uyğun yalnız latın sistemi üzrə yapılmış yeni əlifba olacağına birər sübut və şahiddir.

***

Mətn türk-tatar xalqları arasında latın əlifbasının qəbulunun səbəblərini və əhəmiyyətini ətraflı şəkildə təqdim edir. Ərəb əlifbasının türk dilinə uyğun olmaması, elmi və texniki biliklərin əldə edilməsini çətinləşdirməsi əsas arqument kimi göstərilir. Qurultayın qərarları, təcrübələr Ermənistan və Azərbaycan türklərinin yeni əlifbaya uyğunlaşmasını təsdiqləyir. Mətn vurğulayır ki, latın əlifbası türk dilinin səsləri, ifadəsi və imla xüsusiyyətlərinə uyğunluğu, həmçinin texniki tətbiq rahatlığı ilə zəhmətkeş türk-tatar xalqı üçün elm və ədəbiyyata açar rolunu oynayır. Nəticədə, yeni əlifbanın həm sürətlə mənimsənməsi, həm də türk xalqlarının mədəni tərəqqisinə xidmət etməsi strateji və tarixi əhəmiyyət daşıyır.

(ardı var)

Nadir MƏMMƏDLİ,
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor