Bəzi hadisələr var ki, xalqın xarakterini yenidən yazır. 20 Yanvar faciəsi də belə hadisələrdəndir: o, qorxunun yerini qürura verdiyi bir dönüş nöqtəsidir. Qorxu – insanın ən təbii hissidir, amma xalqın gələcəyini müəyyən edən qorxu deyil, həmin qorxu qarşısında verilən qərardır. 1990-cı ilin yanvarında Azərbaycan cəmiyyəti həmin qərarı verdi: geri çəkilməmək.

Bu faciənin mənəvi mahiyyəti, bəzən ən çox görünməyən qatında gizlənir. O gecə dinc insanlar həyatını itirdi, ailələr dağıldı, şəhər qan və göz yaşına büründü. Amma eyni anda cəmiyyətin içində daha dərin bir proses başladı: “biz kimik?” sualına verilən cavab daha da aydınlaşdı. İnsanlar anladı ki, azadlıq sadəcə arzu deyil, məsuliyyətdir. Ləyaqət sadəcə söz deyil, mövqedir.

20 Yanvarın mənəvi məna kodu üç sözlə ifadə oluna bilər: ləyaqət, birlik, yaddaş. Ləyaqət – silahsız insanın haqq uğrunda geri çəkilməməsidir. Birlik – eyni ağrını paylaşmaqla yaranan milli yaxınlıqdır. Yaddaş isə bu iki dəyərin gələcəyə daşınmasıdır. Bu kodu itirən cəmiyyət ən böyük sərvətini – mənəvi dayaq sütununu itirər.

Bir çoxları 20 Yanvarı yalnız faciə kimi xatırlayır. Bu doğru yanaşmadır, amma natamamdır. Çünki 20 Yanvar eyni zamanda milli müqavimətin güclü simvoludur. Zorakılıqla idarə etmək istəyən sistem, əslində, xalqın daxilindəki azadlıq duyğusunu daha da alovlandırdı. Bu, tarixdə tez-tez rast gəlinən bir paradoksdur: təzyiq qısa müddətdə qorxu yaratsa da, uzun müddətdə qüruru böyüdür.

Mənəvi məna deyəndə, sadəcə emosiyalar nəzərdə tutulmur. Mənəvi məna həm də davranışa çevrilən dəyərdir. 20 Yanvar günlərində yaralılara kömək edən, bir-birinə sığınacaq olan, matəm yürüşündə çiyin-çiyinə dayanan insanlar mənəviyyatı praktikaya çevirdilər. Həmin anda “Vətən” anlayışı abstrakt fikir olmaqdan çıxdı, konkret məsuliyyət oldu.

Bu gün 20 Yanvarı anarkən ən vacib məsələ həmin mənəvi kodu yaşatmaqdır. Bu, gənclərin tarixə sadəcə “keçmiş” kimi baxmaması üçün lazımdır. Gənc nəsil bilməlidir ki, azadlıq ideyası bir gündə formalaşmır. Azadlıq ideyasını gücləndirən hadisələr var və 20 Yanvar onların ən ağrılı, amma ən təsirli nümunəsidir.

Mənəvi kodun başqa bir tərəfi də ədalət tələbidir. 20 Yanvarın xatirəsi yaşadıqca, cəmiyyət ədalətə daha həssas olur. Çünki o gecə baş verənlərin “normal” olmadığını bilmək, insan hüququna hörmətin nə qədər vacib olduğunu başa düşmək deməkdir. Bu həssaslıq olmadan cəmiyyət asanlıqla laqeydliyə yuvarlana bilər. Laqeydlik isə mənəvi dəyərlərin ən təhlükəli düşmənidir.

20 Yanvar həm də “sükutun dili”ni öyrədir. Hər il saat 12:00-da bir dəqiqəlik sükut olur. Bu sükut boşluq deyil. O, minlərlə sözün dediyini bir anın içində deyir: “Unutmadıq.” Sükut həm də bir vəddir: “Əmanətiniz qorunacaq.” Bu vədi gerçəkləşdirmək isə yalnız mərasimlə yox, gündəlik mövqeyimizlə mümkündür.

20 Yanvarın mənəvi məna kodu bizi həm də birliyə çağırır. Çünki həmin gecə göstərdi ki, xalq birləşəndə sarsılmaz olur. Ağrı paylaşılınca gücə çevrilir. Qürur isə yalnız qələbə ilə ölçülmür; qürur, qorxunun üzərinə gedə bilməkdir. 20 Yanvarın bizə qoyduğu ən böyük miras da budur: qorxunu məğlub edən bir qürur.

Coşqun Dadaşov,
Azərbaycan Dillər Universiteti rektorunun müşaviri