Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində elə hadisələr var ki, onlar siyasi xəritədən daha çox insanların düşüncə xəritəsini dəyişir. 20 Yanvar faciəsi məhz belə hadisədir. Bu tarix bir tərəfdən böyük bir faciə kimi yadda qalsa da, digər tərəfdən dövlətçilik şüurunun formalaşmasına güclü təkan verən dönüş nöqtəsinə çevrildi. 20 Yanvarın mahiyyəti təkcə itkilərlə ölçülmür; o, xalqın dövlətə, hüquqa, suverenliyə münasibətini kökündən dəyişən bir mərhələdir.

1990-cı ilin yanvarında baş verən hadisələr, sovet sisteminin “respublikalar” anlayışına necə yanaşdığını açıq göstərdi. Formal olaraq hüquqlar, konstitusion təminatlar var idi; amma real siyasətdə güc tətbiqi ilə istənilən haqq tələbi boğula bilirdi. Bu ziddiyyət insanların şüurunda bir nəticə doğurdu: əgər öz taleyini özün müəyyənləşdirmək istəyirsənsə, suveren qərar verə bilən dövlət olmalısan. Dövlətçilik şüurunun əsas məğzi də budur.

20 Yanvar faciəsi azadlıq ideyasını emosional hissdən siyasi reallığa çevirdi. İnsanlar anladı ki, müstəqillik təkcə şüar deyil; o, təhlükəsizlik, hüquq, məsuliyyət, idarəetmə deməkdir. Özünə məxsus siyasi iradəsi olmayan xalqın hüquqları kağız üzərində qala bilər. Bu düşüncə isə dövlətçilik şüurunun ən vacib sütunlarından biridir.

Faciədən sonra xalqın birliyi dövlətçilik şüurunu daha da gücləndirdi. Şəhidlərin dəfnində, matəm yürüşlərində milyonlarla insanın bir araya gəlməsi “ictimai razılaşma”nın ən təbii forması idi: hamı eyni ağrını paylaşdı, hamı eyni nəticəyə yaxınlaşdı. Bu birlik cəmiyyətin “biz” hissini möhkəmləndirdi. Dövlətçilik də məhz “biz” hissi üzərində qurulur – ortaq məqsəd, ortaq məsuliyyət və ortaq gələcək.

20 Yanvar həm də hüquq anlayışına münasibəti dəyişdi. O gecə baş verənlərin ədalətsizliyini görən insanlar üçün hüquq “maddə” deyil, “yaşam təminatı” oldu. İnsanlar başa düşdü ki, hüququ qorumaq üçün yalnız qanun yazmaq yetməz; onu tətbiq edəcək, təmin edəcək mexanizmlər olmalıdır. Bu mexanizmlər isə suveren dövlətin institutlarıdır. Dövlətçilik şüuru institutların dəyərini də buradan anlamağa başlayır.

Bu gün 20 Yanvarı anmaq, dövlətçilik şüurunu möhkəmləndirmək üçün də bir fürsətdir. Çünki tarix yalnız yas üçün deyil, dərs üçün də xatırlanır. 20 Yanvarın dərsi budur: dövlətin gücü yalnız orduda və iqtisadiyyatda deyil, həm də xalqın birlik hissində, ədalət duyğusunda, hüquqa hörmətindədir. Şəhidlərin xatirəsi bu dəyərləri daim diri saxlayır.

Dövlətçilik şüuru həm də məsuliyyət deməkdir. 20 Yanvarı anmaqla biz özümüzə sual verməliyik: müstəqillik bizə nə verdi və biz müstəqillik üçün nə edirik? Bu sualın cavabı təkcə rəsmi tədbirlərdə deyil, gündəlik davranışımızda, ictimai həmrəyliyimizdə, qanuna və ədalətə münasibətimizdə görünür. Şəhidlərin əmanətinə sahib çıxmaq da buradan başlayır.

20 Yanvarın simvolları – qərənfil, sükut, Şəhidlər Xiyabanı – hamısı dövlətçilik şüurunun rəmzləridir. Qərənfil sadəcə çiçək deyil, ehtiramın dövlət və xalq səviyyəsində ifadəsidir. Sükut sadəcə pauza deyil, milli yaddaşın birgə ritmidir. Şəhidlər Xiyabanı isə tək məkan deyil, dövlətin mənəvi bünövrəsidir.

36 il sonra 20 Yanvarın bir gerçəyi daha aydındır: bu faciə bizi sındırmadı, əksinə möhkəmləndirdi. Dövlətçilik şüuru da məhz belə formalaşır – ağrıdan dərs çıxararaq, birliyi gücə çevirərək, azadlığın qiymətini dərk edərək. 20 Yanvar şəhidləri bizim yaddaşımızda təkcə şəhid kimi deyil, həm də dövlətçilik şüurunun uca müəllimləri kimi yaşayırlar. Ruhları şad olsun.

Mirələm Calalov, 

YAP “Bakıxanov prospekti 42” (RTTTYM PHŞ) üzrə ərazi partiya təşkilatıının sədri, “Respublika Təcili və Təxirəsalınmaz Tibbi Yardım Mərkəzi” PHŞ-in direktoru