Ən maraqlı məruzələrin icmalı və şərhi

(əvvəli qəzetimizin 6, 9 və 13 yanvar 2026-cı il tarixli saylarında)

Samoyloviçin məruzəsində türkologiya elminin inkişafında metodoloji dönüş nöqtəsi təsvir edilir. O, ilk cümlələrindən aydın şəkildə bildirir ki, türk xalqlarının öyrənilməsi artıq tək tədqiqatçıların deyil, kollektivlərin işi olmalıdır. Bu fikir, əslində, türkoloji araşdırmaların “romantik fərdi mərhələdən” çıxaraq, sistemli mərhələyə keçməsi deməkdir. Buradakı hədəf yalnız dilin təsviri deyil, həm də tarixi-etnoqrafik xəritənin çoxmeyarlı şəkildə yenidən qurulmasıdır. Samoyloviç məruzəsində metodoloji baxımdan coğrafi xəritə üzrə izah prinsipini əsas seçir. Bu, dilin yalnız fonetika və qrammatika faktı olmadığını, həm də ərazi, mədəniyyət, tarix və miqrasiya ilə sıx bağlı struktur olduğunu göstərir.

O qeyd edir ki, yakutlar mərkəzdən uzaq yaşayırlar, lakin dilləri işlək türk dillərindən biridir. Betlinqin “Yakut qrammatikası”nın nümunə olaraq çəkilməsi türkoloqların elmi planlaşdırmada bəzən coğrafi yaxınlığa yox, elmi təşəbbüsün gücünə söykəndiyini göstərir. Yakut dilinin öyrənilməsi, eyni zamanda, dilin öz içindən öyrənilməsi prinsipini doğurur. Samoyloviç bildirir ki, yakutların öz aralarında yetişən tədqiqatçılar ortaya çıxıb. Bu, türk dillərinin gələcək perspektivi üçün əsas siqnal olduğunu deyir. Onun qənaətinə görə, dil yalnız xaricdən deyil, daxildən araşdırılmalıdır. Bu baxımdan, Yenisey–Altay zolağında kiçik xalqlar nəzərdən qaçıb. Sağay, kaçin, abakan türkləri, soyotlar, qaraqaslar – hər biri türk dillərinin yaşadığı tarixi qatların “kiçik, lakin strateji” elementləridir. 400 nəfərlik qaraqasların belə qeyd olunması türkoloji tədqiqatların “həcmə yox, sistemə” önəm verdiyini göstərir.

Samoyloviç burada iki məsələni xüsusi vurğulayır:

1. Nəhəng türk dünyası içində “mikroetnosların” qorunması.

2. Türk dil ailəsinin qədim qatlarına enmək imkanı.

O, Orta Asiya xəttini böyük türk mədəniyyət mərkəzlərinə keçid kimi qiymətləndirir. Malovun məruzəsi ilə paralellər qurur: “Sarı uyğurların dili həm qədim, həm də qarışıq təsirlərin daşıyıcısıdır”. Samoyloviç xəritədə onların mövqeyini göstərməklə, türk dillərinin Çin – Tibet – Hind mədəni sistemləri ilə təmas zonasında necə dəyişdiyini görməyə imkan yaradır. Barabin, Tobol tatarları, qazaxlar ilə əlaqədar Rodlovun bu sahədəki işlərini xatırladaraq, türkologiyanı, sadəcə, dilçilik deyil, həmçinin etnoqrafik faktların sistemləşdirilməsi kimi dəyərləndirir və qeyd edir ki, bu xalqlar geniş Avrasiya çöl mədəniyyətinin müxtəlif transformasiya mərhələlərini əks etdirir. Qırğızlar, “Manas” və tarixi yaddaşın dil vasitəsilə qorunması – Macar səyyahının topladığı qırğız materialları Samoyloviçin diqqətini çəkən məqamlardan biridir. Ən önəmli detal: “Manas”ın yalnız türkoloqların deyil, digər elm sahələri üzrə tədqiqat aparan mütəxəssislərin də diqqətini çəkməsidir. – Bu fikir “Manas”ın antropologiya, mifologiya, mədəni yaddaş və hətta siyasi tarix üçün xəzinə olduğunu göstərir.

Samoyloviç göstərir ki, qarışıq etnoqrafik mühitin yaratdığı dil qatları – XVI əsrdən başlayaraq özbəklər əhalinin sıx yerləşdiyi ərazidə həm İran, həm türk mənşəli icmalarla yanaşı yaşayırdılar. Bu qarışıq mühit özbək dilinin ən mürəkkəb türk dillərindən birinə çevrilməsinə səbəb olub. Analitik xətt budur: sıx məskunlaşmış ərazi dili homogenləşdirmir, əksinə, çoxdialektli və çoxmədəniyyətli sistem yaradır. Bu fikir müasir özbək dilinin niyə bu qədər müxtəlif ləhcələrə bölündüyünü izah edir. Samoyloviç uyğur yazıları ilə sübut olunan qədim dil formaları ilə müasir uyğur ləhcələri arasında kəskin fərqə önəm verir. Bu fərq əsrlər boyu Çin mədəniyyəti, buddizm, islama keçid, miqrasiyalar və tərcümə ədəbiyyatının dilə gətirdiyi dəyişikliklər ilə müşayiət olunub. Sərhədlərin dili formalaşdırdığı regionda – Amudərya sahillərindəki türkmən tayfalarının dili İran zonası ilə təmas, Əfqanıstanla sərhəd, Xəzər istiqaməti kimi üç mədəniyyətin əhatəsində formalaşır. Türkmən ləhcələrinin az öyrənilməsi Samoyloviçin fikrincə, türkologiya sahəsindəki boşluqlardan biridir. Ural–Volqa xətti və şimal-qərb türklərinin mənzərəsi – başqırdlar, Kazan tatarları, mişarlar, noqaylar, çuvaşlar – bunların hamısı türk dillərinin ən mürəkkəb qolu olan “Volqa–Kama arealı”nı təşkil edir.

Samoyloviç xüsusi olaraq vurğulayır ki, bu bölgə elmə ən yaxın, lakin ən az öyrənilmiş ərazilərdən biridir. Çuvaş dili üçün Aşmarinin topladığı materialların lüğət şəklinə salınmaması isə türkologiya elmi üçün böyük itki kimi qeyd olunur. Samoyloviçin cənub istiqaməti: Azərbaycan, İran türkləri, Xorasan haqqında dediyi əsas məqam budur: burada türk dili siyasi sərhədləri aşır və geniş etnik məkanda yaşayır. Bu, Azərbaycan türkcəsini geosiyasi kontekst daxilində görməyin elmi əsasını qoyur.

Samoyloviç məruzəsinin sonunda konkret elmi strategiya təklif edir:

1. Hər respublikada dialektoloji mərkəzlər yaradılmalıdır.

2. Hər ləhcə təkbaşına deyil, qonşu dillərlə qarşılıqlı təsirdə öyrənilməlidir.

3. Türk dillərinin gələcəyi yerli tədqiqatçıların yetişməsi ilə təmin olunmalıdır.

Bu, türkologiyanın yalnız keçmişi araşdırmaq yox, həm də gələcək institutlaşmasını təmin etmək məqsədilə söylənmiş ən sistemli çağırışlardan biridir.

Rus qafqazşünas-etnoqraf və folklorşünas Qriqori Filipoviç Çursin “Qafqaz türklərinin etnoqrafik öyrənilməsində yaxın vəzifələr” mövzusu üzrə etdiyi məruzəsində Qafqazda yaşayan türk xalqlarının sistemli və planlı şəkildə öyrənilməsi məsələsinə toxunur. O, Qafqazın qədim zamanlardan dünyanın müxtəlif tərkibə malik və çoxdilli bölgə olduğunu qeyd edir: “Burada, çox böyük olmayan bir ərazidə 50-yə yaxın müxtəlif dillərdə danışan, mədəni inkişafın ən müxtəlif mərhələlərində olan xalqlar məskunlaşmışdır. Bu müxtəlif xalqlar arasında türk dilləri ilə birləşən bir qrup sayına, iqtisadi və siyasi əhəmiyyətinə görə əhalini ağuşuna almış Qafqazdan kənarlara – Zaqafqaziya Federasiyası, Şimali Qafqaza qədər yayılmışdır.

Bizə 10 müxtəlif türk xalqı məlumdur ki, onlardan 5-i Şimali Qafqazda, 5-i Zaqafqaziyadan kənarda yerləşir. 1,5 milyon nəfəri əhatə edən Azərbaycan türkləri həmin əhalinin əsas hissəsini təşkil edir. Qafqaz türkləri arasında, xüsusilə Şimali Qafqazda müxtəlif mədəni inkişaf mərhələsində olan 5 xalqımız: qumuqlar, noqaylar, qaraçaylar, balkarlar və türkmənlər var. Qafqazda Azərbaycan türklərindən başqa kiçik xalqlarımız da var; bunlardan bəzisi Azərbaycan türkləri ilə qarışmış, bəzisi isə ayrı yaşayır – Abxaziyada (osmanlılar), Acarıstanda (acarlar), az sayda türkmənlər, şahsevənlər.

Çursin qeyd edir ki, Qafqazda müxtəlif türk xalqlarının məişətinə, həyat tərzinə ötəri nəzər saldıqda belə, bir mədəniyyətdən digər mədəniyyətə keçid formasını müşahidə etmiş olarıq – adət-ənənə, məişət və dünyagörüşünə görə bir qrup xalq yafəs xalqlarına daha çox yaxındır, digər qrup ilə birləşdirən elementlər var, bəzi qruplarda isə tamamilə yoxdur. Hər şeydən əvvəl, təsərrüfat məişətinə nəzər saldıqda Qafqaz türkləri arasında bəzi xalqların Orta Asiya türklərinə (noqay, türkmən və b.) məxsus ilkin köçəri həyat tərzini və maldarlığı qoruyub saxladıqlarının şahidi oluruq. Həmçinin Zaqafqaziyadakı Azərbaycan türkləri arasında da köçəri qruplar olmuşdur.

Şimali Qafqaz türklərində ekzoqam evlilik sistemi mövcuddur: bir tayfa üzvləri yaxın keçmişə qədər öz aralarında evlənməyiblər. Azərbaycan türklərində isə əksinə, daha çox endoqam evlilik müşahidə olunur, yəni yaxın qohumlar arasında evlilik baş verir. Üstünlük digər tayfa üzvünə yox, qohuma verilir. Dini baxış, adət-ənənə və inanclar sahəsində də Şimali Qafqaz türkləri: qaraçaylar, balkarlar, qismən noqaylar ilə Cənubi və Şərqi Qafqaz türkləri qumuqlar və Azərbaycan türkləri arasında böyük fərqlər mövcuddur. Qaraçaylar və balkarlarda yafəs xalqlarına bənzər bir sıra dini inanclara rast gəlinir. Bizdə abxazlar və svanların tanrılarına oxşar bir sıra tanrı mövcuddur. Ov tanrısı Balkarlarda və Abxazda vardır; bu, osetinlərdəki Absati və svanlardakı Absad ov tanrısına uyğundur. Bundan başqa, digər tanrıların qalıqları və ya əks-sədaları mövcuddur, məsələn, qaraçaylar və balkarlarda ildırım tanrısı Çaba, abxazlar və osetinlərdə isə bu tanrının zəif xatirəsi saxlanır. Azərbaycan türklərində və qumuqlarda isə bu cür tanrılar mövcud deyil. Təəssüf ki, Qafqaz türklərinin etnoqrafik tədqiqi hələ də tam şəkildə təşkil olunmayıb.

Belə ki, tədqiqatçılar əsasən yerli xalqlar, daha doğrusu, yafəs ailəsinə mənsub xalqlara maraq göstərmişlər. Qafqaz ərazisində sonralar məskunlaşmış türk xalqları bir qədər kölgədə qalmışlar və onlar barədə elmi ədəbiyyat məhdud saydadır. Hazırda etnoqrafiya sahəsində ən ciddi tədqiqat işi, demək olar ki, yalnız qaraçaylara aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, Qafqaz türklərinin dilləri, məişət və adət-ənənələri, dünyagörüşləri yafəs ailəsinə mənsub xalqlardan az maraq doğurmur.

Çursin məruzəsinin sonunda qeyd edir: “Əlbəttə, əvvəlcə Qafqaz türklərinin etnoqrafik tədqiqi məsələlərinə dair indiyədək görülmüş işləri müəyyənləşdirmək, daha sonra bu materialları toplayıb nəşr etdirmək lazımdır, çünki onlardan istifadə etmək çətinləşir. Qafqaz türklərinin etnoqrafiyasını, ümumiyyətlə, etnologiyasını sistemli və planlı şəkildə öyrənmək üçün Türkologiya İnstitutu qurmaq türk xalqlarının tədqiqi işinə güclü təkan verərdi.

* * *

Çursinin məruzəsi Qafqaz türklərinin etnoqrafik araşdırılmasında sistemli yanaşmanın zəruriliyini önə çıxarır. O, Qafqazın qədim zamanlardan çoxdilli və çoxmədəniyyətli region olduğunu vurğulayır. 50-yə yaxın dilin mövcudluğu bu bölgənin mədəniyyət və dil zənginliyini göstərir:

a) Qafqaz türklərinin əhali strukturu və coğrafi yayılması. Qafqazda təxminən 10 türk xalqı mövcuddur: 5-i Şimali Qafqazda, 5-i isə Zaqafqaziya və ətraf bölgələrdə məskunlaşıb. Ən böyük qrup isə Azərbaycan türkləridir (təxminən 1.5 milyon). Şimali Qafqaz türkləri arasında qumuqlar, noqaylar, qaraçaylar, balkarlar və türkmənlər diqqət çəkir. Analitik nöqteyi-nəzərdən burada iki fərqli tədqiqat prioriteti ortaya çıxır:

1. Şimali Qafqaz türklərinin dil və mədəniyyət tədqiqatları;

2. Cənubi Qafqaz və Zaqafqaziya türk xalqları (Azərbaycan türkləri, qarışıq qruplar).

Bu bölgələr arasında mədəni və iqtisadi fərqliliklər araşdırmanın mürəkkəbliyini artırır.

b) Məişət və iqtisadi həyatın etnoqrafik göstəriciləri.

Çursinin qənaətinə görə, Qafqaz türklərinin iqtisadi həyatı ilə mədəniyyət elementləri arasında fərqlilik aşkar şəkildə özünü büruzə verir: “Dağlıq ərazilərdə ağac, dəri, buynuz və daşdan hazırlanmış əşyalar üstünlük təşkil edir; düzənlik xalqlarında gil və mis qablar yayılmışdır. Bu, regiondakı geosiyasi təsirlərin mədəniyyətə əks olunması nümunəsidir. Əlavə olaraq, ailə sistemi də fərqlidir: Şimali Qafqaz türkləri üçün ekzoqam (qohumdankənar, yad ilə); Azərbaycan türkləri üçün endoqam (qohum ilə) evlilik məqbuldur. Bu fərqlər sosial strukturların və tayfa münasibətlərinin etnoqrafik əhəmiyyətini göstərir.

c) Dini inanclar və mifoloji elementlər. Çursin məruzəsində Qafqaz türklərinin dini inanclarını bölgələr üzrə fərqləndirir: Qaraçay və balkarlarda yafəs xalqlarına oxşar dini elementlər mövcuddur (ov tanrısı, ildırım tanrısı Çaba); Azərbaycan türklərində bu tanrılar yoxdur. Bu, tarixi və etnik əlaqələrin dini-mifoloji səviyyədə qorunduğunu göstərir və türklərin fərqli coğrafi mühitdə müxtəlif mədəniyyətləri mənimsədiyini izah edir.

Çursin vurğulayır ki, Qafqaz türklərinin etnoqrafik tədqiqi hələ tam şəkildə təşkil olunmayıb. Yafəs ailəsinə mənsub xalqlara maraq daha çoxdur, sonradan Qafqaza gəlmiş türk xalqları (məs., türkmənlər, şahsevənlər) az öyrənilmişdir, qaraçaylar üzrə aparılmış araşdırmalar bu sahədə ən ciddi işdir.

Çursin məruzəsini yekunlaşdıraraq, konkret fəaliyyət planı təklif edir:

1. Qafqaz türk xalqlarının etnoqrafik materiallarının toplanması və nəşr edilməsi.

2. Qafqaz türklərinin etnoqrafiyasının sistemli və planlı şəkildə öyrənilməsi üçün Türkologiya İnstitutunun yaradılması.

3. Tədqiqatların bütün türk xalqlarını əhatə etməsi və mədəni, dil, sosial qarşılıqlı təsirlərin nəzərə alınması.

Bu tövsiyələr Qafqaz türk xalqlarının daha əhatəli və elmi baxımdan əsaslı şəkildə öyrənilməsini təmin edəcək strateji prioritetlərdir.

Alman əsilli A.A.Müller “Türk xalqlarının təsviri sənəti haqqında” mövzusunda məruzə edir: “Türk xalqlarının mədəniyyətinin hərtərəfli öyrənilməsinin əhəmiyyəti haqqında dəfələrlə danışıldı. Bütün deyilənlərə qoşularaq, türk xalqlarının mədəniyyətinin bir sahəsinin tədqiqi ilə məşğul olan mütəxəssis kimi gələcək araşdırmaların daha dolğun və əhatəli olmasını arzulayıram”.

O, ilk növbədə, təsviri sənətin əsasını təşkil edən ornamental xarakter ilə məhdudlaşdırdığını qeyd edir: “Daha çox inkişaf etmiş mədəniyyətlərlə təmasda olmuş və təsirə məruz qalmış türk xalqları: özbək, türkmənlər və azərbaycanlılar təsviri sənəti ornament baxımından qeyri-adi zənginliyi ilə heyrətləndirir. Mən, həmçinin türk dünyasının digər bir qrupunu da qeyd etməliyəm: başqırd, mişar və Kazan tatarları uzun müddət digər ənənə və yaradıcılıq konsepsiyasının təsiri altında qalmışdır. Bu iki qrupu çıxsaq, qarşımızda həm gündəlik həyatda, həm digər xüsusiyyətlərində qədim ənənə və əlamətləri qoruyub saxlayan köklü türk dünyası qalır. Qazax, qırğız, Altay türklərinə nəzər saldıqda, son dərəcə yekcins olan xarakterik baza görmüş oluruq. Lakin ornament formalarını təhlil edərkən – “İnkişaf etmiş və müxtəlif birləşmələr şəklində təqdim olunan bu və ya digər ornament motivinin əsasında hansı süjetlər dayanır? – sualına cavab verəcək ilkin mənbəyə çata bilmirik”.

* * *

Müllerin məruzəsi türk xalqlarının təsviri sənəti və ornament mədəniyyətini əhatə edir. O, tədqiqatların mədəniyyətin hərtərəfli öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətini vurğulayır və ornamental sənətin təhlilini 2 mərhələdə izah edir:

1. Təsviri sənət və ornamentin əhəmiyyəti.

Müller bildirir ki, türk xalqlarının mədəniyyəti ornament motivləri və təsviri sənət vasitəsilə özünü göstərir. Burada iki əsas qrup fərqlənir: inkişaf etmiş xalqlar – özbək, türkmən və azərbaycanlılar (ornament zənginliyi ilə seçilirlər); digər təsir altında qalmış və formalaşmış türk xalqları: başqırd, mişar, Kazan tatarları.

b) Qədim və arxaik ornament formaları.

Müller qədim türk ornamentlərini qaranoqaylar (Şimali Qafqaz) vasitəsilə qorunmuş nümunələr kimi qiymətləndirir. Azərbaycan və Dağıstan ornamentləri isə arxaik formaları saxlayır, lakin bəzi təsirləri fars mədəniyyəti ilə izah olunur. Azərbaycan ornamentləri yaradıcı proses nəticəsində fərqli formalar almışdır, fars təsiri yoxdur. Çərkəz, kabardin, çeçen, dağlıq türklər → köçəri türk ornamentlərini qoruyur. Bu, regionlar üzrə ornamentlərin qorunması və dəyişməsini aydın göstərir.

Müller qeyd edir ki, ornament motivlərinin əsasında duran süjetləri araşdırmaq üçün ilkin mənbələri əldə etmək çətindir. O, tədqiqatın əhatəliliyi və mənbələrin məhdudluğu məsələsini ortaya qoyur:

1. Türk xalqlarının ornament mədəniyyəti təsviri sənət və folklor vasitəsilə öyrənilməlidir.

2. Qədim və köçəri ornament formalarının regionlar üzrə müqayisəli tədqiqi aparılmalıdır.

3. Gələcək araşdırmalar ornament motivlərinin mənşəyi və inkişaf trayektoriyasını müəyyən etməlidir.

Müllerin məruzəsindən aydın olur ki, ornamentlərin tədqiq edilməsi türk mədəniyyətinin strukturunu və tarixi inkişafını elmi baxımdan öyrənmək üçün bir açardır.

Ömərov “Türk dillərinin öyrənilməsi metodlari” mövzusunda məruzə edir: “İndiyə kimi türk dilləri şərqşünas-türkoloqlar tərəfindən araşdırılmışdır. Bu tədqiqatçılar türk olmadıqları üçün, türk dilinin incəliklərinə vara bilmədiklərindən çatışmazlıqlar yaranmışdır”. Ömərov məruzəsində bəzi türk xalqlarının ədəbi dilinin olmamasını, bəzi xalqların isə ədəbi dilinin yenicə formalaşmağa başladığını xüsusi vurğulamışdır.

O, alimlər tərəfindən morfologiya nəzərə alınmadan, sırf fonetik prinsiplərə əsasən aparılmış dil təsnifatlarının dəfələrlə tənqid edildiyini nəzərə çatdırmış və ədəbi dilin yaradılması üçün morfologiya və sintaksisin əhəmiyyət daşıdığını demişdir.

* * *

Ömərov türk dillərinin öyrənilməsi metodlarını araşdırır və xüsusilə tədqiqat yanaşmalarındakı problemləri vurğulayır. Qeyd edir ki, indiyə qədər türk dilləri əsasən şərqşünas-türkoloqlar tərəfindən öyrənilib, lakin bu tədqiqatçılar türk olmadıqları üçün dilin incəliklərinə varmaqda çətinlik çəkiblər. Nəticədə, tədqiqatlarda çatışmazlıqlar və natamam təsnifat yaranıb. Bəzi türk xalqlarının ədəbi dili yoxdur, bəzilərində isə ədəbi dil yenicə formalaşmağa başlayır. Əvvəlki tədqiqatlarda morfologiya nəzərə alınmadan, yalnız fonetik prinsiplərə əsaslanan dil təsnifatları aparılmışdır. O vurğulayır ki, ədəbi dilin yaradılmasında morfologiya və sintaksis əsas rol oynayır, yalnız fonetik yanaşma yetərli deyil.

Məruzə türk dillərinin sistemli və elmi şəkildə öyrənilməsinə çağırışdır. Ömərov metodoloji məsələlərə diqqət çəkir: təsnifatlarda morfologiya və sintaksisi, ədəbi dilin mövcudluğu və inkişaf mərhələsi araşdırılmalıdır.

Erməni etimoloq, linqvist Raçiya Akopoviç Açaryanın “Türk və erməni dillərinin qarşılıqlı təsiri” mövzusunda məruzəsi bir qədər mübahisələrə səbəb olur. O, məruzəsini türkcə oxuyur. Xislətinə uyğun sətiraltı məna ilə bildirir ki, 1021-ci ildə türklər ilk dəfə Ermənistana daxil olmuşlar və qısa müddət ərzində bütün ölkəni fəth edərək, qərbə doğru irəliləmişlər. O vaxtdan bəri, yəni doqquz əsr boyunca, ermənilər və müxtəlif türk-tatar tayfaları (səlcuqlar, tatarlar, türkmənlər, özbəklər, azərbaycanlılar və osmanlılar) ilə yanaşı yaşamışlar. Bu birgəyaşayış mədəni həyatın bir çox sahələrində qarşılıqlı təsirə gətirib çıxarsa da, məruzəçi yalnız dil hadisələri üzərində dayanır. Etiraf edir ki, türk dilinin erməni dilinə təsiri çox böyükdür. Bu məsələyə hələ 1902-ci ildə xüsusi və geniş bir tədqiqat işi həsr etdiyini (Eçmiədzində nəşr olunmuş “Emin etnoqrafik məcmuəsi”ndə), həmin əsərdə Konstantinopol, Van, Qarabağ və Naxçıvan dialektlərindəki bütün türk mənşəli alınma sözlərin sayının 4000-ə çatdığı haqqında məlumat verir. O, xüsusilə vurğulayır ki, erməni xalq danışığı bir çox vilayətlərdə türk sözləri ilə zəngindir, hətta elə cümlələr var ki, tamamilə türk sözlərindən ibarətdir. Adətən, bir dildən digərinə isimlər alınır, bəzən sifətlər, nadir hallarda isə feillər. Saylar, bağlayıcılar və zərflər çox vaxt keçmir, lakin erməni dilinə bütün bu elementlər eyni dərəcədə keçmişdir. Bir çox bölgələrdə danışığın 70–90 faizi türkcə formalarla müşahidə olunur.

Açaryan etiraf edir ki, türk dilinin erməni dilinə təsiri Qərbi Asiyanın bir çox yerlərində: Kiprdə, Bolqarıstanda, Şərqi Rumelidə, Rumıniyada və Bessarabiyada, eləcə də İranın və Cənubi Qafqazın bəzi kəndlərində o qədər güclü olmuşdur ki, oradakı ermənilər tamamilə öz ana dilini itirmişlər. Bu hadisə bir neçə əsr əvvəl baş vermişdir. Məsələn, polyak erməniləri 1530-cu ildən başlayaraq, erməni dilini unudub tatar dilini mənimsəmiş və bu dildə, erməni əlifbasından istifadə etməklə, zəngin ədəbiyyat yaratmışlar. Hətta kilsə kitabları da tatar dilinə tərcümə edilmişdir.

Eyni hal Kiçik Asiyada və Konstantinopolda da baş vermişdir; oradakı ermənilər türk dilində, lakin erməni əlifbası ilə yazılmış zəngin ədəbiyyat inkişaf etdirmişlər. Məruzəçi hiyləgərcəsinə qeyd edir ki, türk əlifbaları xalq dilinin bütün səs xüsusiyyətlərini tam əks etdirə bilmədiyi halda, erməni əlifbası bu üstünlüyə malik idi. Buna görə də bu ədəbiyyat erməni işarələri ilə yazılmış olsa da, türk-tatar dilinin tarixini öyrənmək üçün son dərəcə mühüm mənbə sayılır. O, təsdiq edir ki, alınmış sözlər türk fonetik qanunlarının xronologiyasını müəyyən etməyə imkan verir. Əgər bu araşdırmalarda erməni müəlliflərinin əsərlərində qorunub saxlanmış zəngin material da istifadə olunsa, erkən türk-tatar dövrlərinin məişəti və tarixini izləmək mümkündür.

Mövzunun ikinci hissəsində Açaryan erməni dilinin türk-tatar dilinə təsirindən bəhs edir. Kopenhagenli professor Holger Pedersen və Vyana alimi Krelis-Qrenfenqorsta əsaslanaraq belə bir fikir irəli sürür: “Türklər bəzi sözləri çox qədim zamanlardan erməni dilindən mənimsəmişlər”. Lakin məruzəsində bu qədim təbəqəyə toxunmur, diqqətini daha sonrakı dövrlərə aid hadisələrə yönəldir və bu hadisələrin müxtəlif türk-tatar dialektlərində, əsasən də Anadolu bölgəsində müşahidə olunduğunu bildirir: “Bu sözlərin bir hissəsi ədəbi dilə daxil olmuş, digər hissəsi isə xalq danışığında yaşamışdır”. Açaryan, ümumilikdə, bu cür alınma sözlərin sayının iki yüz olduğunu bildirir və onların məzmununu 14 qrupa bölür: kənd təsərrüfatı, bitki aləmi, tikinti texnikası, məişət əşyaları və mebel, sənətkarlıq, mətbəx, heyvandarlıq və ev heyvanları, kiçik sənətkarlıq və geyim, qohumluq və ailə münasibətləri, xəstəliklər, təqvim, müxtəlif atalar sözləri, müdrik sözlər, qarğışlar və xeyir-dualar, ləqəblər və şərti-gizli sözlər. Bu fikirlər süni şəkildə alqışlansa da, zalda səs-küylə qarşılanır.

* * *

R.Açaryan türk və erməni dillərinin qarşılıqlı təsirini araşdırır. O, 1021-ci ildən başlayaraq türk-tatar tayfalarının Ermənistan və ətraf ərazilərdə yayılması və bu prosesin dilə təsirini əsas mövzu kimi götürür.

Açaryan türk dilinin erməni dilinə təsiri haqqında bildirir:

– türk dili erməni dilinə böyük təsir göstərmişdir.

– 1902-ci ildəki tədqiqatına görə (Eçmiədzin nəşri) Konstantinopol, Van, Qarabağ və Naxçıvan dialektlərində 4000-dək türk mənşəli söz mövcuddur.

– Erməni danışığında bəzən 70–90% türk sözləri istifadə olunur.

– Alınma sözlər əsasən isimlər, daha nadir hallarda sifət və feillər olduğu halda, erməni dilinə say, bağlayıcı, zərflər də eyni səviyyədə keçmişdir, demək olar ki, hər bölgədə fərqli səviyyədə yayılmışdır.

– Qərbi Asiya və bəzi Cənubi Qafqaz kəndlərində türk təsiri o qədər güclüdür ki, ermənilər ana dillərini itirmiş və türk-tatar dilində zəngin ədəbiyyat yaratmışlar.

Açaryan vurğulayır ki, türk əlifbaları xalq dilinin bütün səslərini əks etdirə bilmir, amma erməni əlifbası bunu təmin edir. Nəticədə, erməni əlifbası ilə yazılmış türk-tatar ədəbiyyatı erkən türk dövrlərinin tarixi və fonetik qanunlarını araşdırmaq üçün mühüm mənbədir.

Məruzənin ikinci hissəsində Açaryan erməni dilinin türk-tatar dilinə təsirindən danışır, erməni dilindən türk dillərinə keçmiş sözləri araşdırır. Bu təsir əsasən Anadolu bölgəsində müşahidə olunur. Alınma sözlərin sayı təxminən 200, mövzularına görə 14 qrupa bölünür: kənd təsərrüfatı, bitki aləmi, tikinti, məişət və mebel, sənətkarlıq, mətbəx, heyvandarlıq, geyim, qohumluq və ailə münasibətləri, xəstəliklər, təqvim, atalar sözləri, müdrik sözlər, qarğışlar və ləqəblər. Lakin bir nümunə göstərə bilmir.

Nadir MƏMMƏDLİ,
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor