Arxiv materiallarının xronoloji transkripsiyası, seçmə tərcümələr və şərhlər

(əvvəli 18, 20, 24 və 26 fevral 2026-cı il tarixli saylarımızda)

27 yanvar 1926-cı il tarixində Qarayev əlifbanın qurultayda qəbulu narahatlığı ilə bağlı Stalinə məktub ünvanlayıb, ondan kömək istəyir:

Moskva
VKP (b) MK-ya, Stalinə Qarayevin məlumatı.

25 fevralda Türkoloji Qurultay açılır. Qurultayın gündəliyindəki məsələlər arasında yeni türk əlifbası məsələsi də var. Nəzərəçarpacaq sayda nümayəndə yeni əlifbaya qarşı çıxacaq. Bizim məlumatımıza görə, yeni əlifbanın əsas əleyhdarları arasında Tatarıstan, Başqırdıstan, Qırğızıstan nümayəndələri, bəzi özbək və Krım nümayəndələri də olacaq. Qurultaya Türkiyədən beş nəfər dəvət olunub, onların əksəriyyəti və ya demək olar ki, hamısı yeni əlifbaya qarşı çıxış edə bilər.

Lakin bizim ilkin məlumatımıza görə, qurultay nümayəndələrinin yarıdan çoxu yeni əlifbanı dəstəkləyəcək. Güman edirik ki, qurultayda əhəmiyyətli sayda kommunistlər olacaq. Azərbaycan Kommunist Partiyası artıq qurultayın təşkili və ona rəhbərlik məsələləri üzrə bir sıra tədbirlər qəbul etmişdir. Sizin təlimatınızı gözləyirik.

Qarayev

* * *

Azərbaycan Kommunist (Bolşevik) Partiyasının müraciətləri qurultaydan əvvəl planlaşdırılmış “siyasi süzgəcdən keçirmə” prosesidir. Fəal latın əlifbası tərəfdarı olan nümayəndələrin seçilməsi məqsədilə konfranslar təşkil edilməsi, tədbirlər “elmi müzakirə” adı ilə aparılsa da, əslində qurultayda latın əlifbasının qəbulunu təmin etmək üçün əvvəlcədən hazırlanmış süni kadr seçimi idi. Qurultaydan öncə keçiriləcək Azərbaycan müəllimləri konfransı da əvvəlcədən ictimai rəy formalaşdırmaq üçün “bəyannamə qəbul etmək” məqsədi daşıyırdı. Qarayevin Stalinə məktubu isə əsl narahatlığın ifşası idi: 27 yanvar 1926-cı il tarixli məktubda qurultayın nəticələrindən əmin olmadığını və bir çox nümayəndənin yeni əlifbaya qarşı çıxacağını bildirir. Bu, göstərir ki, SSRİ daxilində türk xalqları arasında latın əlifbası məsələsində yekdil mövqe yoxdur və ciddi ideoloji parçalanma riski var. Qarayev mərkəzi hakimiyyətin müdaxiləsini və direktivləri, Stalindən təlimat gözləməsi qurultayın formal müstəqilliyini inkar edir və açıq-aydın göstərir ki, qərarlar Kreml tərəfindən idarə olunur. Azərbaycan Kommunist Partiyası artıq bir sıra tədbirlər görsə də, Moskvanın siyasi xəttinə uyğun addımlar atmağa hazırdır.

İdeoloji məqsəd türk xalqlarının ümumi yazı sistemini formalaşdırmaqdır. Əlifba texniki məsələ yox, qurultaya təsir imkanlarının əvvəlcədən qurulması, türk xalqları arasında bir ortaq mədəni-kodlaşdırma sisteminin yaradılması baxımından vacib sayılırdı. Latın əlifbasına keçid həm panislamizmin və pantürkizmin zəiflədilməsi, həm də rus qrafikasına sonrakı keçidin mərhələləşdirilməsi üçün siyasi vasitə idi.

Mirzoyan da əlifbanın qəbulu ilə bağlı narahatlığını gizlətmir, 6 fevral 1926-cı ildə Rostov Vilayət Komitəsinin katibi Mikoyana belə bir məzmunda məktub ünvanlayır:

Rostov-Don
Partiya Vilayət Komitəsinin katibi Mikoyana

25 fevralda Bakıda Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı açılır. Qurultayda mədəni işlərə dair ciddi məsələlər müzakirə olunacaq, əsasən isə sənə yaxşı tanış olan – müsəlman xalqları üçün latın əlifbasının məqsədəuyğunluğu və zəruriliyi məsələsi müzakirə olunacaq. Qurultayda bizim üçün latın əlifbasının fəal tərəfdarlarının olması vacibdir.

Bütün türk, dağlı və müsəlman respublikaları, vilayətləri və bölgələri, hətta Şimali Osetiya vilayəti belə Qurultayda təmsil olunur. Dağıstanda isə qurultayda təxminən on beş yer ayrılıb.

Təkidlə tələb olunur ki, bu nümayəndələrin hamısı qurultaya latın əlifbasının fəal tərəfdarları olaraq seçilsin.

Səndən xahiş edirəm ki, bu məsələyə xüsusi diqqət yetirəsən və bu işdə bizə hərtərəfli kömək göstərəsən. Əgər bacarsan, nümayəndələrinin hər biri üzrə bizə şəxsi məlumat da təqdim et.

(İmza) Mirzoyan
6/II–26

* * *

Bəli, bu sənəd (Mirzoyanın Mikoyana göndərdiyi 6 fevral 1926-cı il tarixli məktub) 1926-cı il Bakı Türkoloji Qurultayı ətrafında aparılan ideoloji hazırlıq və kadr siyasətini aydın şəkildə üzə çıxarır. Aşağıda sənədin əsas məğzini və nəticələrini strukturlaşdırılmış formada təqdim edirəm:

Rəsmi olaraq “mədəni məsələlərin” müzakirəsi adı altında çağırılan qurultay latın əlifbasına keçidi qəbul etdirmək üçün siyasi manevr kimi istifadə olunurdu. Məktubda deyilir ki, ən əsas məsələ latın əlifbasının müsəlman xalqlar üçün məqsədəuyğun olub-olmamasıdır. Tərəfdar olmayan nümayəndələrin qarşısı inzibati yolla alınır. Mirzoyan açıq şəkildə bildirir ki, qurultayda iştirak edəcək bütün nümayəndələr “latın əlifbasının fəal tərəfdarları” olmalıdırlar. Bu, ideoloji plüralizmə yer verilmədiyini və əvvəldən nəticənin formalaşdırıldığını sübut edir.

Dağıstandan 15 nümayəndə ayrılıb, amma hamısı nəzarət altındadır, bu nümayəndələrin seçimində tərəfkeşlik prinsipinə riayət olunur. Məktubda Mikoyandan həmin nümayəndələrin şəxsiyyətləri üzrə fərdi məlumat istənilir. Bu isə açıq şəkildə ideoloji süzgəcdən keçirmə deməkdir. Qurultayın nəticələri əvvəlcədən müəyyənləşdirilib. Mirzoyan Mikoyandan bu məsələyə xüsusi diqqət yetirməyi və kömək etməyi tələb edir, bu da göstərir ki, “elmi müzakirə” formal xarakter daşıyır, Sovet dövlətinin total nəzarət aparatı işləkdir.

Aşağıdakı siyahını təqdim etməyə də bilərdik, lakin məhz SSRİ-dən şəxsən dəvət olunan şərqşünas, türkoloq və ictimai-mədəni xadimlərinin siyahısında adının üstündən xətt çəkilməsi, dəvətə münasib bilinməməsi diqqətimizi çəkdi. Siyahıdakı son abzas və qeyd məsələnin latın əlifbası ilə bağlılığına dəlalət edir:

“Bütün bu hesablamalara əsasən, qurultayda səsvermə hüququna malik 132 nümayəndə iştirak edəcək.

Onlardan 75 nəfəri qəti şəkildə yeni latın əlifbasının qəbulunu dəstəkləyəcək, yalnız 30 nəfər isə ərəb əlifbasının islah edilmiş variantını müdafiə edəcək.

Qalan 27 nəfərin mövqeyi naməlumdur.

Biz güman edirik ki, yalnız bu 75 səsə əlavə olaraq, həm həmin 27 nəfər arasında, həm də ərəb əlifbasının islahat tərəfdarları arasında ümumilikdə əlavə ən azı 10 səs də əldə edəcəyik (qeyd: 65 nəfər qəti şəkildə latın əlifbasına tərəfdardır)”.

Bu siyahı başqa bir arxiv səhifəsində yenilənir:

* * *

Bu sənəd Bakı Türkoloji Qurultayında latın əlifbasının qəbulunun təmin olunması üçün aparılan gizli səs hesablamalarını və potensial dəstəyin siyasi qiymətləndirilməsini əks etdirir: qurultayda 132 səsvermə hüququ olan nümayəndə iştirak edəcək; 75 nəfəri “qəti şəkildə” latın əlifbasının lehinə çıxış edəcək (möhkəm tərəfdar kimi); yalnız 30 nəfər ərəb əlifbasının islah edilmiş variantını dəstəkləyir; 27 nəfərin mövqeyi qeyri-müəyyəndir, bu onların ya tərəddüddə olduğunu, ya da nəzarətdən kənar qaldığını göstərir. Müəlliflər ehtimal edirlər ki, bu qeyri-müəyyən və ya zəif müxalif qrupun içindən ən azı 10 səsi latın əlifbası xeyrinə əldə etmək olar.

Bu siyahı SSRİ rəhbərliyinin qurultay öncəsi mövqelərinin rəqəmlərlə qiymətləndirilməsi və əks mövqe tutanların siyahıdan çıxarılması prosesinə işarə edir. Adların üzərindən xətt çəkilməsi, həmin şəxslərin ya dəyişdirildiyini, ya da siyasi baxımdan “etibarsız” sayılıb qurultaydan kənarlaşdırıldığını göstərir.

Üzərindən xətt çəkilən adlar:

Samurskiy (Dağıstan)

Qayaz Maksudov (Tatarıstan)

Həbib Zeyni (Başqırdıstan)

Muxaddin Qurban Əliyev (Tatarıstan)

Atnaqulov (Kazan)

Adının üzərindən xətt çəkilənlər təkcə SSRİ vətəndaşları olmamışlar. Məsələn:

Myt Hartman (Almaniya)

Sven Qedun (Stokholm – İsveçrə)

Gize (Almaniya)

Sami Rüfet (Türkiyə)

Professor Tomsen (Kopenhagen)

Yuliya Nemet (Macarıstan)

Bursalı Məmməd Tahir bəy (Türkiyə)

Q.Ştumme (Leypsiq)

Q.Yakob (Berlin)

B.Munkaçi (Budapeşt)

Onlar latın əlifbasına qarşı mövqedə dayanmışlar, ya ərəb əlifbasının islahatını müdafiə etdikləri, ya da müəyyən edilməmiş mövqeləri səbəbilə ideoloji cəhətdən etibarsız sayılmışlar. Bu səbəbdən qurultaya dəvət olunmaqdan imtina edilib, sonradan siyahıdan çıxarılıblar. Sənədin aşağı hissəsindəki siyasi hesabatla (75 qəti tərəfdar, 30 ərəb əlifbasını dəstəkləyən, 27-si qeyri-müəyyən) tam uyğun gəlir. Yəni bu siyahı ideoloji süzgəclə tənzimlənib və etibarsız hesab edilən şəxslər kənarlaşdırılıb. Bu fakt əvvəlki sənədlərdə təsvir olunan qurultaya əvvəlcədən siyasi müdaxilə və yönləndirmə fəaliyyətini bir daha sübut edir.

Bu faktı təsdiq edən başqa bir sənəd də var:

Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası

Əks-inqilabi casusluq, banditizm və əks-inqilabi mübarizə üzrə Fövqəladə Komissiya

Bu Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının Türkoloji Qurultay ərəfəsində siyasi mövqe bölgüsü ilə bağlı daxili xüsusi məlumat sənədidir.

№ 1868/c

6 fevral 1926-cı il, Bakı

I Ümumittifaq Bakı Türkoloji Qurultay haqqında

“K” seriyası. Azərbaycan Kommunist (B) Partiyası MK katibi yoldaş Qarayevə

Yalnız şəxsən.

Bizdə olan məlumatlara əsasən, Türkoloji Qurultayda qüvvələrin nisbəti aşağıdakı kimidir:

– Ərəb əlifbasını dəstəkləyənlər – 61 səs

– Latın əlifbasını dəstəkləyənlər – 36 səs

– Rus əlifbasını dəstəkləyənlər – 13 səs

– Mövqeyi müəyyən olunmamışlar – 17 nəfər

Bu sizə məlumat üçün çatdırılır.

İmza:

ÇEKA müavini Qorboçenko

SKRO rəisi Morov

(Qeyd: SKRO — xüsusi nəzarət orqanı kimi çıxış edən bölmədir)

Sənədin üzərindəki qırmızı ştamplar:

“Ç.K. Azərbaycan Kom. Partiyası (B) MK Katibliyi”

“Qeyd № 853/c, 7 fevral 1926-cı il”

* * *

Bu sənəd, Türkoloji Qurultayda yazı sistemi məsələsi ilə bağlı real mövqe balansını göstərən kəşfiyyat-analitik məlumatdır. Təhlükəsizlik orqanlarının Qarayevə birbaşa çatdırdığı bu rəqəmlər aşağıdakı nəticəni göstərir ki, ərəb əlifbasını dəstəkləyənlər əksəriyyətdədir (61 nəfər); latın əlifbasını dəstəkləyənlər sayca azdır (36 nəfər); 13 nəfər rus əlifbasına üstünlük verir (bu Moskvayönümlü təbəqənin təsirini göstərir); 17 nəfərin isə mövqeyi qeyri-müəyyəndir– bu qrup hələ də manipulyasiya edilə bilər. Bu sənəd SSRİ rəhbərliyinin və yerli partiya orqanlarının qurultay nümayəndələrinin siyasi loyallığını sistemli şəkildə izlədiyini, əlifba məsələsinin tam ideoloji nəzarətə alınması üçün kəşfiyyat və partiya aparatının birgə çalışdığını sübut edir.

Hansı naməlum səbəbdənsə xaricdən dəvət olunan nümayəndələrə “münasibət” dəyişir. Arxiv qovluğunun 33-cü səhifəsində yeni siyahı ilə tanış oluruq:

8 fevral 2026-cı il tarixində Zifeld S.Ağamalıoğluna məktubla müraciət edir:

Əziz Səməd ağa!

Artıq ikinci həftədir ki, mən köhnə qrip və bronxit xəstəliyinə tutulmuşam və Təşkilat Komissiyasının işindən kənarlaşmışam. Buna baxmayaraq, mənə hər gün komissiya üzvlərinin işi ilə bağlı məlumatlar çatdırılır, bu məni getdikcə daha da narahat edir.

ZK (Zaqafqaziya Komitəsi) yoldaş Qarayevi Türkiyəyə göndərmək üçün göndəriş yazanda, sonda qurultay və əlifba məsələsinə dair qüvvələrin ehtimal olunan nisbəti haqqında da məlumat tələb olundu. O zaman Habib aşağıdakı rəqəmləri təqdim etdi:

Latın əlifbasını dəstəkləyənlər – 76 nəfər

Ərəb əlifbasını dəstəkləyənlər – 30 nəfər

Qalanları tərəddüddədir.

Çox dar dairədə və qeyri-dəqiq məlumatlara əsaslanaraq Məmmədzadə komitəyə öz rəqəmlərini verdi. Mən isə başqa rəqəmlər təqdim etdim, onlar qurultayın daha dərin tərkibi əsasında hazırlanmışdı:

Latın əlifbasını dəstəkləyənlər – 36 nəfər

Ərəb əlifbasını dəstəkləyənlər – 73 nəfər

Rus əlifbasını dəstəkləyənlər – 14 nəfər

Tərəddüd edənlər – 14 nəfər

Qüvvələrin nisbəti bizim işimiz üçün heç də ümidverici deyil.

Bu necə baş verdi?

Bizim əziz yoldaşlarımız, eləcə də sən, Səməd ağa, uzunmüddətli sükutdan sonra “yeni türk mədəniyyəti gəncliyi”nin təmsilçiləri kimi çıxış etdiniz və hamını öz “mifologiyanız”la çaşdırdınız...

Mən etiraf edirəm ki, əvvəlcə vəziyyəti belə görmürdüm və bu qədər özünəarxayın davranışa təslim olmuşdum. Lakin sonra məlum oldu ki:

1. Çobanzadə ərəb əlifbasının tərəfdarıdır;

2. Kırımlılar ərəb əlifbasının tərəfdarıdır;

3. Özbəklər ərəb əlifbasının tərəfdarıdır;

4. Aşmarin kilsə-slavyan əlifbasının, yəni Kiril yazısının tərəfdarıdır;

5. Qazax nümayəndələri ərəb əlifbasının tərəfdarıdır;

6. Samoyloviç ya ərəb əlifbasını, ya da ruslaşdırmanı dəstəkləyir, istənilən halda səninlə latın əlifbası barədə mübahisədə razılaşmamışdı;

7. Bir sıra digər professorlar – kimisi rus yönümlüdür, kimisi Avropa yönümlü, lakin latın əlifbasına qarşıdırlar;

8. Pavloviç isə sonradan ərəb əlifbasının təkmilləşdirilməsi ilə bağlı ümumiləşdirmə və icmal xarakterli çıxışlar etməyə, təriflərə başladı..., guya ərəb əlifbası dəyişdirilə bilməz və sairə.

Mənim dəfələrlə və israrla irəli sürdüyüm təkidli təkliflərimə baxmayaraq, Türkmənistan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Krım və xüsusilə Başqırdıstanda latın əlifbasına keçidlə bağlı ərəbçilər arasında təbliğat işi aparılmalı və təşkilati tədbirlər görülməli idi. Bu günə qədər edilməyib. İndi isə artıq gecdir!!! Ərəbçilər öz işlərini gördülər. Biz isə hər şeyi əldən verdik! Əgər qurultayda vəziyyəti dəyişmək mümkün deyilsə, onda ərəbçilərə artıq heç bir pul xərcləməyə dəyməz, çünki bu artıq mənasızdır.

Bundan əlavə, partiya təşkilatlarımızın rəhbərlərinə tapşırılmalıdır ki, nümayəndələri seçərkən bəzi yerlərdə, məsələn, Belorusiyada, Türkmənistanda (eləcə də Dağıstanda və Qafqazın digər yerlərində) İKP və Konfransın Təşkilat Komissiyasının bütün tövsiyələrini rəhbər tutsunlar. Çünki bu komissiyaların bir hissəsi, məktəb müəllimləri və s. bitərəf və ərəbçi adamlardır. Onların ətrafına isə daha çox zəhərli və fanatik məktəb müəllimləri toplanır, böyük maskalar altında fəaliyyət göstərirlər.

Səməd ağa! Mən ən çox Sizə inanıram və bütün düşüncələrimi Sizə yönləndirmişəm. Bu məsələdə ümidim yalnız Sizin səsinizə və təsirinizədir.

...“İnformatorlarımızın” optimist məlumatlarına əsaslanmamalıyıq. Yalnız bundan sonra biz obyektiv tədbirlər görüb, qurultayda latınçılar üçün zəruri təşkilati addımlar ata bilərik. Hörmətli Məmmədzadə, mən bu barədə Ruhulla ilə də danışmışam.

İşimizdə uğurlar arzulayıram. Sizin A.Zifeld

* * *

Bu məktub bütövlükdə 1926-cı il Bakı Türkoloji Qurultayı ərəfəsində əlifba məsələsi üzrə siyasi, təşkilati və ideoloji gərginlikləri əks etdirən nadir sənəddir. Məktubun əsas xətti 1926-cı ildə Bakıda keçiriləcək I Türkoloji Qurultay öncəsində əlifba islahatı və latın əlifbasına keçid, qarşıdurmada baş verən mübarizələri əks etdirir, həmin dövrdə, qeyd olunduğu kimi, türkdilli xalqların ortaq yazı sistemi məsələsi SSRİ miqyasında ciddi bir ideoloji savaş mövzusuna çevrilmişdi. Məktub müəllifi Zifeld bu mübarizələrin birbaşa içindədir və ələlxüsus latın əlifbasının qızğın tərəfdarıdır.

Rəsmi təqdim olunan rəqəmlərdə latınçılar üstünlük təşkil edir:

Latın – 76 nəfər

Ərəb – 30 nəfər

Tərəddüd edənlər – qalanlar

Əsl vəziyyət isə tam əksidir. Zifeld yazır:

Latın – 36

Ərəb – 73

Rus – 14

Tərəddüdlü – 14

Latın tərəfdarlarının çox azlıq təşkil etdiyi etiraf edilir və bu, müəllif üçün ciddi təşviş mənbəyidir. Ərəb əlifbasının tərəfdarları uzun müddətdir təşkilatlanıblar, ərazilərdə təbliğat aparıblar (Türkmənistan, Qazaxıstan, Başqırdıstan və b. yerlərdə), məktəb müəllimləri və bitərəf nümayəndələr vasitəsilə mövqelərini gücləndiriblər. Latınçılar isə gecikiblər və indi artıq “çox gecdir”.

Zifeld məktubda ciddi bir təhlükəyə işarə edir: təşkilat komissiyalarına seçilən bəzi “bitərəf” nümayəndələr əslində ərəb əlifbasının gizli tərəfdarlarıdırlar, onların ətrafında “zəhərli” və “fanatik” təbliğatçılar cəmləşib və bu proseslər “böyük maskalar altında” həyata keçirilir. O, məktubda siyasi və təşkilati cəbhədə atılmalı olan addımları sadalayır, məsələn, partiya rəhbərlərinə nümayəndə seçkilərində diqqətli olmalı, İKP və Təşkilat Komissiyasının tövsiyələrinə birmənalı əməl edilməli, əgər vəziyyət dəyişməyəcəksə, ərəbçi nümayəndələri dəstəklənməməli, çünki bu iş uduzulub.

Məktub təkcə siyasi hesabat deyil, şəxsi etiraf və son ümiddir. Zifeld S.Ağamalıoğluna səmimi şəkildə müraciət edir, “ən çox Sizə inanıram” deyərək onu latınçılığın son ümidi kimi görür – “ümidim yalnız sizin səsinizə və təsirinizədir!” deyə etiraf edir. Bu məktub həm daxili ideoloji savaşın, həm də təşkilati təbliğatın zəifliyinin reallığını göstərir: əlifba dil məsələsi yox, ideoloji identiklik, millətçilik, ruslaşdırma və panislamçılıq – panturançılıq arasında gedən mədəni qarşıdurmanın əsas cəbhəsi idi. Latınçılar və ərəbçilər arasında aparılan mübarizə SSRİ rəhbərliyinin gözündə hansı ideoloji xəttin qalib gələcəyinə dair ölçü vahidi idi.

Nadir MƏMMƏDLİ,
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor