Noqay Ordası dövründə ədəbiyyat və mədəniyyət güclü inkişaf edirdi. Şifahi və yazılı ədəbiyyat nümunələri, Şərqin məşhur əsərləri məşhur idi. Folklor aləmində çoxsaylı ritual şeirlər və nağıllar, eləcə də şərq mövzularında olan əsərlər – “Min bir gecə”, “Totınamə”, “Kəlilə və Dimnə” və s. geniş yayılmışdı. Qəhrəmanlıq məzmunlu klassik epik nümunələr – “Kobılandı”, “Alpamış”, “Ər Sayın” kimi əsərlər bu dövrdə etnik özünüdərk nümunəsi idi. Eyni zamanda Noqay dövrünün tarixi hadisələrini təsvir edən “Ər Tarğın”, “Ər Kosai”, “Ər Kökşe” kimi genealoji sistem üzərində qurulmuş epik dastanlar meydana çıxmış, “Edigey”, “Orak-Mamai”, “Karasai-Qazı”, “Anşibəy Batırları”, “Parpariya”, “Kuttıkiya”, “Nurəddin”, “Musaxan” və s. kimi şeirlər toplusu yaradılmışdı.
Məlumdur ki, Noqay ulusuna daxil olan bir çox türk tayfaları sonradan qazax xalqının etnogenezinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Noqay erasının şifahi ədəbiyyatının nümayəndələrinə Ketbuqa, Sipira, Asan Kayğı, Kaztuqan, Dospambet, Şalqez (Şalkiz) daxil idi. Belə əsərlər qazax və noqay ədəbiyyatında günümüzə qədər gəlib çatıb, çap edilir və oxunur. Bunlardan “Aysıldın ulu Amet Batır”, “Bozjigit”, “Şora Batır”, “Adil Sultan”, “Takırlau qonğan qaz, tırna” dastanları var. Bu tarixi dövrdə ortaya çıxan yazılı ədəbiyyat nümunələri də mövcuddur.
1243–1503-cü illərdə yaşayan şairlərdən Xarəzminin “Məhəbbətnamə”, Seyf-Sarainin “Gülüstan bitt-Türki” və Məhəmməd Salihin “Şeybaninamə” kimi poemaları yazılı əsərlər sırasına daxildir.
Noqay Ordasının yaranması
Noqay Ordası və ya Mangıt ulusu dövlətin qurucuları olan mangıtlərın şərəfinə Mangıt Ordası da adlanıb. 1392-ci ildən 1442-ci ilədək formalaşma dövrü yaşayıb, həmin ildən 1634-cü ilədək müstəqil dövlət kimi fəaliyyət göstərib, Qızıl Ordanın süqutundan, Ağ Ordanın zəifləməsindən sonra yaranan müstəqil dövlət, paytaxtı Ural çayının aşağı hövzəsində olan Sarayçik şəhəri, dini İslam, dili qıpcaq türkcəsi və ya noqay dili idi.
Noqaylara ata tərəfindən Mangit, ana tərəfindən Cuçilər nəslindən olan sərkərdə Yedigey Qızıl Orda dövlətində qoşun komandanı kimi dövləti faktiki olaraq 15 il, 1396-cı ildən 1411-ci ilədək idarə edib.
Noqay Ordasının yaranmasında və möhkəmlənməsində Yedigey mühüm rol oynayıb. O, Ağ Orda əmiri də olub, Toxtamışa qarşı mübarizə aparıb, 1399-cu ildə Litva knyazı Vitovtun və Toxtamışın birləşmiş ordusunu məğlub edib. Keçmişdəki Cuçi uluslarını birləşdirib, 1406-cı ildə Toxtamışı öldürüb, 1408-ci ildə rus torpaqlarına hücum edərək bir çox şəhərləri dağıdıb. 1410–1412-ci illərdəki daxili müharibələrdən sonra hakimiyyətini itirib və Xarəzmə qaçıb. Ən nəhayət, bu cəsarətli sərkərdə Toxtamışın oğlanları ilə mübarizədə öldürülüb.
Noqay Ordasının strukturu, ərazisi və etnik tərkibi
Noqay Ordasını biy (bəy) idarə edib, ikinci yerdə biyin oğlanları, qardaşları, rəsmi olaraq varis təyin olunan şəxs gəlirdi, aristokratlara mirzə deyilirdi və onlar da dövlətin idarə olunmasında yaxından iştirak edirdilər.
Noqay dili qazaxların, başqırdların, Krım tatarlarının və Volqa tatarlarının dilləri ilə kiçik fərqlə eyni olduğundan bir-birini anlayıblar.
Noqay Ordasının ərazisi Volqa və Ural çayları arasında yerləşsə də, şərqdə Ural çayının sol sahilini, şimal-şərqdə Qərbi Sibir düzənliyini, şimal-qərbdə Qazanı, cənub-qərbdə Aral və Xəzər dənizlərini, Manqıstau və Xarəzmi əhatə edib.
Noqay dövrü XIV-XVI əsrləri əhatə edib və o dövrdə noqaylar bir neçə-sarı, qara, Manqıt və Qafqaz noqayları qrupuna bölünüb.
Qızıl Ordanın süqutundan sonra sarı noqaylar (tatarlar) Qazan, Krım, Həştərxan və Qasım xanlıqlarını, qara noqaylar (Barabi tatarları) Ten-San Noqay xanlığını qurublar.
Mangıt noqayları indiki Qazaxıstanın Manqıstau bölgəsində yaşadıqlarından qazaxların Kiçik Cuzü ilə qaynayıb qarışıblar. Qafqaz noqayları Kiçik və Böyük Noqay ordalarının bir hissəsinə çevriliblər.
Noqaylar, həmçinin qırğız tayfaları arasında da mövcuddurlar. Məşhur dastana görə Manas Baba noqay olub.
Yedigey Noqay Ordasında
Yedigey Qızıl Orda dövlətində xidmət etdiyi dövrdə bütün hakimiyyəti 15 ildən çox əlində saxladıqdan sonra ona tabe olan Noqay qəbiləsi parçalanmağa başlayıb. Kastiliya səfiri R.G.Klaviyo yazırdı ki, Yedigeyin qoşununda 200 mindən çox döyüşçü var idi. O, Qızıl Ordanı təyin etdiyi xanlar vasitəsilə idarə edib və bəylərbəyi və ya böyük əmir titulunu daşıyıb. İbn Ərəbşaha görə, onun iyirmi oğlunun hər biri atasının təyin etdiyi ərazilərdə hökmranlıq edib və onların ayrıca ordusu olub. Qızıl Ordanın süqutundan sonra yaranan digər qoşunlar kimi, Noqay Ordası da etnik deyil, siyasi quruluşa malik idi. Ali hakimiyyəti bəylərbəyi olan əmir həyata keçirib. Əhalinin əsas hissəsi ulis xalqı (noyan, mirzə, şik və s.) və ya “qara xalq” adlanırdı. Xanlıq Çingiz xan sülaləsinin bir hissəsi olsa da, Noqay Ordasının siyasi hakimiyyəti və iqtisadi həyatı Mangit əmirlərinin, yəni Yedigey nəslinin əlində idi və hakimiyyət atadan oğula keçirdi.
Noqay Ordası XV əsrdə
XV əsrin ortalarında Noqaylar Sırdəryanın orta axını boyunca şəhərləri ələ keçirir və Yedigey, Uakas Bi, Musa Mırzə, Janbırşı və başqalarının nəsilləri Şərqi Dəşti-Qıpçağın siyasi həyatında mühüm rol oynayıblar. Uluslar və tayfalar daim hakimiyyət və otlaqlar uğrunda mübarizə aparıblar. Xalqın əsas məşğuliyyəti köçəri maldarlıq idi. Köçəri noqaylar əsasən qoyun, at və dəvə saxlayır, qonşu dövlətlərə satırdılar.
1628–1630-cu illərdə Kho-Urlukun rəhbərlik etdiyi kalmıklar Noqay Ordusuna hücum edərək Volqa və Yaik arasındakı torpaqları işğal edirlər. 1634-cü ildə kalmıklar yenidən Noqay Ordasına hücum edir, noqaylar döyüşü uduzur, kalmıklar noqayların böyük bir hissəsini öldürür. Döyüşdən sağ çıxanlar Volqanın sağ sahilinə köçərək Kiçik Noqay ordasına birləşirlər.
1634-cü ildə Noqay xalqı Volqanın sağ sahilinə köçür. Noqay Ordasının süqutundan sonra indiki Qazaxıstan torpağında qalan ərazi Qazax xanlığının tərkibinə daxil olub. Noqay Ordasının tərkibinə daxil olan xalqlar-qazax, qaraqalpaq, özbək, tatar, başqırd və digər türk xalqlarının millət kimi formalaşmasına Noqay Ordasının böyük rolu olub.
Noqay Ordasının bir hissəsi olan tayfalar (Konurat, Mangıt, Alşin, Jalair, Kanqlı, Kerey, Qıpçaq, Nayman, Arğın, Tama və başqaları) sonradan qazax xalqının etnik tərkibinin formalaşmasında da mühüm mövqeyə malikdirlər.
Noqay Ordası XVI–XVII əsrlərdə
XVI əsrin əvvəllərində davamlı vətəndaş qarşıdurması səbəbindən Noqay Ordası zəifləməyə başlayır. 1520-ci ildə Qazax xanı Qasım xan Noqay Ordasının paytaxtı Sarayçiki ələ keçirir.
1546-cı ildə Əli Mirzənin komandanlığı altında 10 min nəfərlik noqay ordusu Krım xanı I Sahib Gəray tərəfindən Həştərxanın ələ keçirilməsinin intiqamını almaq üçün Krım xanlığına qarşı yürüşə başlayır. Şiddətli və qeyri-bərabər döyüşdə noqayların bir hissəsi öldürülür, digər yarısı əsir düşür. Sahib Gəray əsir alınan nöqayları qətlə yetirməyi əmr edir. Noqaylar arasında daxili mübarizə, ardından vəba epidemiyası başlayır, əhalinin təxminən 40–50 faizi tələf olur. Elə buna görə də noqaylar Şimali Qafqaza köç yolu tutur.
XVI əsrin ikinci yarısında Qazan və Həştərxan (Hacı-Tarxan) xanlıqlarının Rusiya tərəfindən fəth edilməsindən sonra baş verən daxili çəkişmələr Noqay Ordasını zəiflədir və bir neçə hissəyə parçalanmasına gətirib çıxarır.
Noqay Ordasının hökmdarları:
Yedigеy biy, Noqay Ordasının qurucusu, sərkərdə və qəhrəman, Qızıl Ordanın sonuncu hökmdarı, 1392-1412-ci illərdə hakimiyyətdə olub.
Nurəddin biy, 1412-1419...
Mansur biy, 1419-1427...
Qazı biy, 1427-1428...
Uakas biy, 1428-1447...
Xarəzmi biy, 1447-1473...
Abbas biy, 1473-1491...
Musа biy, 1491-1502...
Janbırşı biy (noqayca yağış rəqsi), (rusca: Танец дождя), 1502-1504...
Həsən biy, 1504-1508...
Şeyx Məhəmməd biy, 1508-1510, 1516-1519...
Əlşağır biy, 1508-1516...
Aqiş biy,1521-1524...
Seyid Əhməd biy,1524-1541...
Sudya Məhəmməd biy, (rusca: Судья Мухаммад) 1537-1541...
Şeyx Mamay biy, 1541-1549...
Böyük İosif biy, (rusca: Иосиф Великий) 1549-1554...
İsmayıl biy, 1557-1563...
Böyük Noqay Ordası
İsmayıl İlyasın komandanlığı altındakı noqaylar 1557-ci ildə Rusiyanın nəzarəti altına keçərək Volqaboyu əraziləri əhatə edən Böyük Noqay Ordasını yaradır və Böyük Noqay Ordasının bəyi özünü IV İvan Qroznının vassalı elan edir. Bu baxımdan Noqay Ordası və Qazı Mirzə bəyin rəhbərliyi ilə Şimali Qafqazda yenə də Moskvaya tabe olan Kuban Ordasına (Kiçik Noqay Ordasına) bölünür, Jema və Oyila çaylarının sahillərində Altı Ulus Ordası yaradılır. Təxminən o illərdə Yaik, Emba və Sırdərya çayları arasında köçəri həyat sürən Altıaul Ordası (Altyul ulusu) meydana çıxır.
1577-ci ildə Noqay Ordasının paytaxtı Sarayçik rus knyazı Serebrınının ordusu tərəfindən zəbt olunur. XVII əsrin əvvəllərində kalmıklar Yaikin hər iki sahilindəki Volqaya qədər olan noqay düşərgələrində məskunlaşırlar.
Noqayların bir hissəsi isə Şimali Qafqaza köç edir.
Böyük Noqay Ordasının hökmdarları:
Din Əhməd biy, 1563-1578...
Urus Biy, 1563-1578,
Dinbəy Mirzə, 1578-1584...
Səyid Əhməd Mirzə, 1584-1587…
Uraz Məhəmməd biy, 1584-1590…
Din Məhəmməd biy, 1590-1598, 1598-1600…
Yaş Tarak biy, Biy 1600-1619…
Din Əhməd, 1600-1604…
Qarakuli Məhəmməd Mirzə, 1604-1622…
Dinbay Mirzə biy, 1622-1634…
Suvorov və Noqay məsələsinin sonu
17-ci əsrin əvvəllərindən etibarən Noqay Ordasının birdəfəlik ələ keçirilməsi Rusiya xarici siyasətinin əsas məsələsinə çevrilir. 1783-cü il aprelin 21-də II Yekaterina Krım xanlığının Rusiyaya birləşdirilməsi haqqında fərman verir. 18-ci əsrin sonunda Krım xanlığının Rusiyaya sonuncu dəfə ilhaq edilməsi ilə noqayların taleyi məsələsi ortaya çıxır və bu məsələnin həlli Suvorova həvalə olunur. 1783-cü il iyunun 21-də Novorossiya qubernatoru knyaz Potyomkin Suvorova noqayların Saratov və Tambov vilayətlərinə köçürülməsinə hazırlıq görməyi tapşırır. 1783-cü il iyulun 5-də Suvorov Eyskdə Noqay mirzələri və ağsaqqallarının İmperatriçaya sədaqət andı içmək üçün təntənəli bir mərasim təşkil edir, noqayları ələ almaq, sakitləşdirmək üçün şənlik qurulur.
Edamdan əvvəl ziyafət
Bu ziyafətlə bağlı Britaniya jurnalisti Oliver Bulloughun “May We Save Free” kitabında dəhşətli bir epizod var. Jurnalist yazır: “Suvorov “Noqayların sayıqlığını boğmaq” üçün dəbdəbəli bir ziyafət təşkil edib, süfrələr açıb, 100 öküz və 800 qoç kəsilib, 500 çəllək araq gətirilib və insanlar yeyib-içdikdən sonra Suvarov qırğın əmri verib. Bu epizodun təfərrüatlarının dəqiqliyi mübahisəlidir, lakin ümumi hadisə çoxsaylı ifadələrlə təsdiqlənir”.
Rus hərbi tarixçisi V.A.Pottonun sözlərinə görə, müqaviməti yatırdıqdan sonra Suvorova “mükafat” olaraq 300 min at, 40 min baş mal-qara, 200 min qoyun və saysız-hesabsız qadın göndərilib.
Noqayların üsyanı
1783-cü il iyulun 30-da Rusiyanın məkrli planlarından xəbər tutan noqayların üsyanı başlayır və yatırılması uzun müddət çəkir. Üsyan zamanı 7 mindən artıq noqay əsgər və zabiti öldürülür, qadın və uşaqlardan əlavə mindən çox kişi əsir götürülür. Rus tarixçisi Vladimir Qutakovun hesablamalarına görə, üsyanın yatırılması zamanı təxminən 10 minlərlə noqay qətlə yetirilib.
Bu zülmə dözməyən noqayların əksəriyyəti öz vətənlərini tərk etməyə məcbur olur, 700 minə qədər noqay Osmanlı İmperiyasına qaçır, sonradan assimilyasiya olunur. Vladimir Qutakov yazır: “Bu dövrdə daxili çəkişmələr və hərbi münaqişələr səbəbindən noqayların və digər türkdilli xalqların əhəmiyyətli bir hissəsi Volqa və Qara dəniz bölgələrindən Krım xanlığına və Osmanlı İmperiyasına, xüsusən də Balkanlara köç ediblər ki, bu da Noqay Ordasının zəifləməsi və son tənəzzülünün səbəblərindən biri olub”.
Noqayların çətin anlarda xalqa müraciəti:
Noqaylar çöl mədəniyyətinin keşikçiləridir.
Unutmayın: siz noqaysınız, Böyük Çölün oğlu və qızı, izləri min illər əvvələ gedib çıxan Türkün varisisiniz. İskitlər və sarmatlar, hunlar və türklər, xəzərlər və qıpçaqlar – bunlar bizim də bir parçası olduğumuz vahid tarixi zəncirin halqalarıdır.
Tariximiz iki yüz il əvvəl başlamayıb və tək bir tarix, dövr və ya dövlətlə məhdudlaşmır. Biz iki min ildən çoxdur ki, bu torpaqda yaşayırıq, müharibələrə, köçürülmələrə və bizi tarixdən silmək cəhdlərinə baxmayaraq, çölün dilini, yaddaşını, həyat tərzini və ruhunu qoruyub saxlayırıq.
Krım və Sibir çöllərinə qədər uzanan Türk torpaqları sadəcə bir ərazi deyil. Bu bizim Vətənimiz, beşiyimiz, Noqay dünyasının formalaşdığı, çölün insanla danışdığı və insanların onunla harmoniyada yaşadığı məkandır. Bura ailələrin, adət-ənənələrin və qanunların yarandığı, nəsildən-nəslə ötürüldüyü yerdir.
Bunu xatırlamaq kim olduğunuzu bilmək deməkdir.
Unutmaq özünü itirməkdir.
Noqayların yaşadıqları ərazilər
Hazırda noqaylar əsasən Quzey Qafqazda – Dağıstan, Stavropol, Qaraçay-Çərkəz, Həştərxan (Hacı-Tarxan) bölgələrində, Türkiyə və Rumıniya ərazilərində, həmçinin Çeçenistanda yaşayırlar. Moskva və Sankt-Peterburq şəhərlərində noqay diasporları fəaliyyət göstərir.
2005-ci ilin yayında Qaraçay-Çərkəz Respublikasında noqayların milli rayonunun yaradılması haqqında qərar verilib. Bu respublikada yaşayan 5 çoxsaylı xalqlar biri də noqaylardır. Onu da demək lazımdır ki, 2021-ci ildə aparılan siyahıyaalmaya görə Rusiyada 1009 mindən artıq noqay yaşayır.
Beləcə, rus şovinizmi mərhələ-mərhələ Noqay Ordasının və Böyük Noqay Ordasının yaşadığı 192 il ərzində zaman-zaman digər türk xalqları kimi, noqayları da öz dədə-baba torpaqlarından didərgin salıb, onlara qarşı soyqırımı siyasəti həyata keçirib.
Qulu KƏNGƏRLİ,
XQ-nin Türküstan müxbiri
Daşkənd
