Azərbaycanın dəyişməz təhlükəsizlik prioritetləri
Prezident İlham Əliyevin Davosda “Euronews” televiziyasına verdiyi müsahibədə İran daxilində müşahidə olunan qeyri-sabitlikdən narahatlıq ifadə etməsi, əslində, Azərbaycanın regional təhlükəsizlik konsepsiyasının strateji konturlarını aydın şəkildə ortaya qoyur. Dövlət başçısının vurğuladığı “sabitlik, proqnozlaşdırılma və sülh” triadası rasional-realistik təhlükəsizlik yanaşmasının siyasi ifadəsidir.
İran İslam Respublikası Cənubi Qafqaz, Yaxın Şərq, Xəzər hövzəsi və Orta Asiya arasında yerləşən unikal geosiyasi mövqeyi ilə regional güc balansının əsas determinantlarından biridir. İran enerji marşrutlarının, nəqliyyat dəhlizlərinin, ideoloji təsir zonalarının və təhlükəsizlik arxitekturalarının kəsişdiyi çoxqatlı strateji mühitdir. İranın daxili və xarici siyasətində baş verən hər bir transformasiya avtomatik olaraq qonşu regionların təhlükəsizlik mühitinə proyeksiya olunur və zəncirvari təsir yaradır.
Azərbaycan üçün İran faktoru həm coğrafi yaxınlıq, həm də strateji infrastruktur baxımından xüsusi həssaslıq yaradır. 765 kilometrlik sərhəd iqtisadi, sosial və kommunikativ qarşılıqlı asılılıq zonasıdır. Şimal–Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi, enerji tranziti perspektivləri, regional logistika qovşaqları və sərhədyanı iqtisadi əlaqələr İranın daxili sabitliyindən birbaşa asılıdır. Məhz bu kontekstdə Prezident İlham Əliyevin açıqlaması Bakının regional proseslərə proaktiv və strateji baxımdan yanaşdığını nümayiş etdirir. Dövlət başçısının ritorikasında regional sabitlik milli təhlükəsizlik anlayışının ayrılmaz tərkib hissəsi kimi təqdim olunur. Eyni zamanda bu mövqe “təhlükəsizlik dilemması” konsepsiyası ilə uzlaşır. Qonşu dövlətlərdə yaranan qeyri-müəyyənlik, hakimiyyətin zəifləməsi və ya daxili gərginliklər digər aktorlar tərəfindən potensial təhlükə kimi interpretasiya olunur və preventiv təhlükəsizlik davranışlarını stimullaşdırır. Azərbaycan bu kontekstdə eskalasiya siyasətindən daha çox risklərin neytrallaşdırılmasına, balanslaşdırılmış diplomatiyaya və regional sabitliyin qorunmasına üstünlük verir.
***
Prezident İlham Əliyevin “biz işğaldan və müharibədən əziyyət çəkmişik, minlərlə qurban vermişik” ifadəsi Azərbaycan dövlətçiliyinin postmünaqişə mərhələsində formalaşmış təhlükəsizlik şüurunun semantik nüvəsini təşkil edir. Dövlət başçısının fikri siyasi qərarvermə mexanizmlərinə birbaşa təsir göstərən strateji psixoloji konstruksiyadır. Müharibə təcrübəsi burada institusionallaşmış siyasi rasionalizm forması kimi çıxış edir və dövlət davranışının risklərə qarşı həssaslığını artırır.
Azərbaycan üçün müharibənin real sosial-iqtisadi nəticələri – insan itkiləri, infrastruktur dağıntıları, humanitar yük və fiskal xərclər – təhlükəsizliyin idarəolunan risk kateqoriyasına çevrilməsinə səbəb olub. Müharibə təcrübəsi eyni zamanda strateji mədəniyyətin formalaşmasına təsir göstərir. Azərbaycanın təhlükəsizlik strategiyasında “sabitlik – bərpa – inkişaf” ardıcıllığı əsas doktrinaya çevrilib.
Prezidentin ritorikasında sülh anlayışının normativ yükü xüsusi diqqət çəkir. Sülh rasional dövlət maraqlarının tərkib hissəsi kimi təqdim olunur. Sülhün normallaşdırılması daxili legitimliyi gücləndirməklə yanaşı, beynəlxalq aktorlarla münasibətlərdə Azərbaycanın məsuliyyətli və proqnozlaşdırılan tərəfdaş imicini möhkəmləndirir. Liberal institusionalizm prizmasından isə sabitlik və sülh uzunmüddətli iqtisadi inkişafın institusional şərti kimi çıxış edir. Xarici investisiyaların cəlbediciliyi, enerji və tranzit layihələrinin risk profilinin aşağı salınması, regional ticarət marşrutlarının davamlılığı yalnız təhlükəsizlik mühitinin sabitliyi ilə mümkündür. Qeyd etməliyik ki, İlham Əliyevin vurğuladığı müharibə təcrübəsi və sülh çağırışı bir-birini tamamlayan iki strateji xətti ifadə edir: bir tərəfdən təhlükələrin real dərk edilməsi və risk-minimizasiya yönümlü davranış modeli, digər tərəfdən isə sülhün normativ və institusional dəyər kimi dövlət siyasətinin mərkəzinə yerləşdirilməsi. Belə bir sintez Azərbaycanın regional siyasətini rasional təhlükəsizlik və dayanıqlı inkişaf logikası üzərində qurduğunu nümayiş etdirir.
***
Prezident İlham Əliyevin çıxışında “proqnozlaşdırılma” anlayışının xüsusi vurğulanması Azərbaycanın xarici siyasət fəlsəfəsində strateji planlaşdırmanın və risk idarəetməsinin mərkəzi yer tutduğunu göstərir. Müasir beynəlxalq sistemdə qlobal güc balansının transformasiyası, böyük dövlətlər arasında rəqabətin kəskinləşməsi və geosiyasi fraqmentasiya dövlətlərin uzunmüddətli planlaşdırma imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Belə bir şəraitdə proqnozlaşdırılan regional mühit milli təhlükəsizliyin aktiv strateji hədəfi kimi formalaşır.
Azərbaycan üçün əsas prioritet qeyri-müəyyənliklərin idarə olunan risklərə çevrilməsidir. Bakı regional proseslərdə normativ və institusional mühitin formalaşdırılmasına təsir göstərməyə çalışır. Azərbaycanın regional sabitləşdirici aktor kimi mövqelənməsi ilk növbədə enerji təhlükəsizliyi sahəsində həyata keçirilən çoxşaxəli təşəbbüslərdə özünü göstərir. Cənub Qaz Dəhlizi, Xəzər hövzəsinin Avropa bazarları ilə inteqrasiyası və enerji təchizatının diversifikasiyası geosiyasi risklərin azaldılmasına yönəlmiş təhlükəsizlik alətləridir. Enerji marşrutlarının davamlılığı regional qarşılıqlı asılılığı artırır və konfliktlərin qiymətini yüksəldərək rasional davranış stimulları yaradır.
Nəqliyyat və logistika dəhlizlərinin inkişafı da proqnozlaşdırılan regional mühitin formalaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Orta Dəhliz, Şərq–Qərb və Şimal–Cənub marşrutlarının inteqrasiyası Azərbaycanın regional tranzit mərkəzinə çevrilməsi strategiyasını möhkəmləndirir.
Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyaya verdiyi prioritet proqnozlaşdırılan təhlükəsizlik mühitinin siyasi təminat mexanizmi kimi çıxış edir. Regional platformalarda aktiv iştirak, balanslaşdırılmış tərəfdaşlıq siyasəti və praqmatik koalisiyalar formalaşdırmaq xətti Bakı üçün manevr imkanlarını genişləndirir və geosiyasi təzyiqlərin bir mənbədən asılılığını azaldır.
Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin İranla bağlı narahatlığı fonunda səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın təhlükəsizlik doktrinasının konseptual arxitekturasını sistemli şəkildə üzə çıxarır və üç fundamental strateji sütunu təsdiqləyir.
Birincisi, regional sabitlik milli təhlükəsizliyin ayrılmaz struktur komponentidir. Azərbaycan təhlükəsizliyi regional geosiyasi balansın, tranzit təhlükəsizliyinin və qarşılıqlı asılılıq mexanizmlərinin davamlılığı ilə birgə dəyərləndirir. İkincisi, müharibə təcrübəsi siyasi qərarvermə mexanizmlərinin riskə həssaslığını və rasional praqmatizmini artırır. Postmünaqişə reallığı Azərbaycanın strateji davranışını emosional impulslar üzərində deyil, təhlükələrin ölçüləbilən analizi və preventiv risk idarəetməsi üzərində qurmağa sövq edir. Üçüncüsü, sülh və proqnozlaşdırıla bilən regional mühit dayanıqlı iqtisadi inkişafın və geosiyasi möhkəmlənmənin yeganə real təminatıdır. Enerji layihələrinin davamlılığı, tranzit dəhlizlərinin etibarlılığı və investisiya mühitinin cəlbediciliyi yalnız sabit təhlükəsizlik arxitekturası fonunda mümkün olur. Azərbaycan bu reallığı xarici siyasətinin əsas normativ prioritetinə çevirir. Son olaraq qeyd edək ki, üç sütunun sintezi Azərbaycanın xarici siyasət modelinin rasional, balanslaşdırılmış və strateji xarakterini təsdiqləyir.
Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki,
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru
