Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

Masahibimiz Milli Məclisin deputatı, İnsan hüquqları komitəsinin üzvü Sevil Mikayılovadır

-Sevil xanım, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının əhəmiyyətli bir hissəsi birbaşa insan hüquq və azadlıqlarına həsr olunub. Sizcə, mövcud qanunvericilik bazamız və hüquqi mexanizmlərimiz insan hüquqlarının tam və səmərəli qorunması üçün kifayətdirmi, yoxsa müasir dövrün tələblərinə uyğun olaraq yeni islahatlara ehtiyac var?

–Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası insan hüquq və azadlıqlarının təmin olunmasını dövlətin ali məqsədlərindən biri kimi müəyyən edir. Konstitusiyada yaşamaq, bərabərlik, söz və fikir azadlığı, mülkiyyət, təhsil, əmək, sosial təminat və digər fundamental hüquqlar öz əksini tapıb. Bununla yanaşı, ölkədə insan hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində qanunvericilik bazası formalaşdırılıb və bu sahədə müxtəlif hüquqi mexanizmlər mövcuddur. Lakin hüquq canlı bir sistemdir və cəmiyyət inkişaf etdikcə yeni münasibətlər, yeni çağırışlar ortaya çıxır. Bu baxımdan, heç bir ölkədə hüquqi sistem “tam başa çatmış” hesab edilə bilməz. Texnologiyaların inkişafı, rəqəmsallaşma, süni intellektin tətbiqi, şəxsi məlumatların qorunması, internet mühitində hüquqların müdafiəsi kimi yeni məsələlər qanunvericiliyin daim yenilənməsini zəruri edir.

Əsas məsələ yalnız yeni qanunların qəbul olunması deyil, mövcud qanunların effektiv tətbiqi, vətəndaşların hüquqi müdafiə vasitələrinə əlçatanlığının artırılması və hüquqi institutların fəaliyyətinin daim təkmilləşdirilməsidir. Bu baxımdan, müasir dövrün tələblərinə uyğun davamlı hüquqi islahatlar hər bir cəmiyyət üçün təbii və vacib prosesdir.

-Ölkədə hüquqi maarifləndirmənin və hüquq mədəniyyətinin səviyyəsini necə qiymətləndirirsiniz?

–Hüquqların qanunlarda təsbit olunması qədər vətəndaşların həmin hüquqlardan xəbərdar olması da böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki insan öz hüquqlarını bilmədiyi halda onları qorumaq və ya qanuni şəkildə tələb etmək imkanları da məhdudlaşır. Son illər dövlət qurumları, vətəndaş cəmiyyəti institutları, media və hüquqşünaslar tərəfindən hüquqi maarifləndirmə istiqamətində müxtəlif tədbirlər həyata keçirilir. Xüsusilə internet və sosial şəbəkələrin inkişafı hüquqi biliklərin daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına yeni imkanlar yaradıb. Bununla belə, cəmiyyətin bütün təbəqələrində hüquqi savadlılığın eyni səviyyədə olduğunu demək çətindir. Bir çox vətəndaş əmək hüquqları, istehlakçı hüquqları, sosial təminat, ailə münasibətləri, əmlak və miras məsələləri kimi gündəlik həyatda qarşılaşdığı hüquqi məsələlər barədə kifayət qədər məlumatlı deyil.

Düşünürəm ki, hüquqi mədəniyyətin yüksəldilməsi üçün bu mövzuların məktəb proqramlarında daha geniş tədrisi, KİV-də daha çox maarifləndirici layihələrin hazırlanması və hüquqi məsləhət xidmətlərinə əlçatanlığın artırılması vacibdir. Hüquqi cəmiyyətin formalaşması təkcə hüquqşünasların deyil, bütün cəmiyyətin ortaq məsuliyyətidir.

-İnsan hüquqlarının qorunmasında medianın rolu nədən ibarətdir?

–Media cəmiyyət ilə hüquqi institutlar arasında mühüm körpü rolunu oynayır. Jurnalistika yalnız baş vermiş hadisələri ictimaiyyətə çatdırmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda insanların öz hüquqları barədə məlumatlandırılmasına, sosial problemlərin gündəmə gətirilməsinə və ictimai nəzarətin formalaşmasına xidmət edir.

Xüsusilə müasir dövrdə sosial media platformaları hüquqi maarifləndirmə üçün geniş imkanlar açır. Sadə və anlaşılan dildə hazırlanan hüquqi məlumatlar insanların gündəlik problemlərinin həllinə kömək edə bilər.

-“Müasir dünyada kibercinayətkarlıq, şəxsi məlumatların toxunulmazlığı və rəqəmsal hüquqlar kimi yeni anlayışlar yaranıb. Azərbaycan rəqəmsal məkanda insan hüquqlarının qorunması çağırışlarına nə dərəcədə hazırdır?”

–Rəqəmsallaşma insan həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrildikcə hüquq sistemi qarşısında da yeni vəzifələr yaranır. Artıq insan hüquqlarının müdafiəsi yalnız fiziki mühitdə deyil, eyni zamanda rəqəmsal platformalarda da təmin edilməlidir. Azərbaycanda elektron xidmətlərin genişlənməsi, rəqəmsal transformasiya və şəxsi məlumatların qorunması sahəsində hüquqi mexanizmlərin yaradılması bu istiqamətdə atılan mühüm addımlardandır. Eyni zamanda kibertəhlükəsizlik məsələləri dövlət səviyyəsində də prioritet mövzulardan birinə çevrilib. Ancaq texnologiyalar çox sürətlə inkişaf edir və kibercinayətkarların istifadə etdiyi üsullar da daim dəyişir. Buna görə yalnız hüquqi bazanın mövcud olması kifayət etmir. Vətəndaşların rəqəmsal savadlılığının artırılması, şəxsi məlumatların internetdə qorunması ilə bağlı maarifləndirmə işlərinin gücləndirilməsi, həmçinin dövlət qurumları və özəl sektor arasında əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi vacibdir.

Gələcəkdə süni intellekt, böyük məlumat bazaları və avtomatlaşdırılmış qərar qəbuletmə sistemlərinin geniş yayılması yeni hüquqi və etik suallar yaradacaq. Bu səbəbdən rəqəmsal hüquqlar sahəsində çevik və qabaqlayıcı yanaşmanın tətbiqi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bu istiqamətdə son dövrlərdə qanunvericilik səviyyəsində də yeni addımlar atılır. Xüsusilə sosial şəbəkələrdən istifadənin tənzimlənməsi, uşaqların və yeniyetmələrin rəqəmsal mühitdə qorunması ilə bağlı qəbul olunan yeni hüquqi mexanizmlər diqqət çəkir. Yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən sosial şəbəkələrdə hesab yaradılması üçün minimum yaş həddinin müəyyənləşdirilməsi təşəbbüsü uşaqların zərərli məzmun, kibertəzyiq, şəxsi məlumatların qanunsuz istifadəsi və digər rəqəmsal risklərdən qorunmasına xidmət edir. Bu yanaşma göstərir ki, insan hüquqlarının müdafiəsi artıq yalnız ənənəvi hüquqi müstəvidə deyil, həm də rəqəmsal platformalarda təhlükəsiz və məsuliyyətli iştirakın təmin edilməsi kontekstində nəzərdən keçirilir.

-Gənc nəslin hüquqi şüurunun formalaşdırılması üçün hansı addımlar atılmalıdır?

–Hüquqi şüur ailədə formalaşmağa başlasa da, təhsil sistemi burada həlledici rol oynayır. Gənclər yalnız qanunları əzbərləməməli, həm də hüquq və məsuliyyət anlayışlarını, vətəndaşlıq mədəniyyətini və qanunun aliliyinin əhəmiyyətini anlamalıdırlar.

Bunun üçün məktəblərdə praktik hüquqi biliklərin artırılması, debatların, simulyasiya edilmiş məhkəmə proseslərinin, maarifləndirici layihələrin keçirilməsi və gənclərin hüquq mütəxəssisləri ilə daha sıx ünsiyyətinin qurulması faydalı ola bilər.

–Sevil xanım, müsahibəyə görə, təşəkkür edirik. 

Müsahibəni apardı:

Müşfiq MİRZƏ
XQ