Ötən ay Bakıda keçirilmiş VUF13 forumunun müzakirələrində qədim memarlıq ənənələrinin müasir şəhərsalma çağırışları ilə çulğalaşması mövzusu diqqət mərkəzində oldu. AMEA-nın Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun şəhərsalma şöbəsinin müdiri, Şərq Ölkələri Beynəlxalq Memarlıq Akademiyasının müxbir üzvü, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Samirə Mirəhməd Abdullayeva ilə söhbətimiz də bu barədədir.
– Bir həftə idi ki, Azərbaycanın paytaxtı planetin aparıcı şəhər platformasına çevrilmişdi. BMT Məskunlaşma Proqramının Şəhərsalma Forumu Bakıda öz işini uğurla başa çatdırdı. Beynəlxalq müzakirələrin fəal iştirakçısı kimi təəssüratınız necədir?
– Möhtəşəm qlobal toplantı idi. 182 ölkədən 40 mindən çox nümayəndə XX əsrin ən aktual məsələsini – şəhərlərimizi hər kəs üçün necə yaşanan və əlçatan etmək məsələsinin müzakirəsi üçün bir araya gəlmişdi. Bu genişmiqyaslı qlobal konqresin Azərbaycanda elan edilən “Şəhərsalma və Memarlıq İli” ilə üst-üstə düşməsi də simvolik idi. Şərq ənənələrinin Avropa modernizmi ilə birlikdə yaşadığı ölkəmiz yalnız qonaqları qəbul etmədi, həm də yeni trendləri diktə etdi. Qürurvericidir.
BMT-nin məskunlaşma proqramına görə, dünyada 1 milyarddan çox insan qeyri-rəsmi məhəllələrdə, sanitariya və elektrik enerjisi olmayan gecəqondularda yaşayır. 2030-cu ilə qədər bu rəqəmin 3 milyarda çatması riski var. Rayon və kəndlərdən meqapolislərə demoqrafik axın nəticəsində mənzil və kirayə qiymətləri rekordları qırır, yerli sakinlər, sözün əsl mənasında, sıxışdırılır.
Eyni zamanda, iqlim dəyişikliyinin artan problemi müasir şəhərlərə dərin təsir göstərir. Bu baxımdan “isti tava effekti” xüsusilə aktualdır. Asfalt və betonun bolluğu səbəbindən meqapolislərin mərkəzlərində temperatur şəhərətrafı ərazilərə nisbətən 5–7 dərəcə yüksəkdir. Ötən əsrdə layihələndirilmiş şəhər drenaj sistemləri və elektrik şəbəkələri fırtınalara və anormal istilik dalğalarına tab gətirə bilmir. Şəhər ərazilərində müxtəlif daşqınlar və çökmələr baş verir. Beton və poladdan istifadə etməklə köhnə üsulla tikinti işi aparmaq ekoloji fəlakəti sürətləndirmək deməkdir. Sərt eko-standartların tətbiqi mənzillərin daha da baha olması deməkdir. Bu səbəbdən də Bakıda keçirilən WUF13 tədbirində liderlər və mütəxəssislər “qızıl balans” – enerjiyə qənaət edən, nəmi uda bilən və insanları istidən qoruyan “süngər” şəhərlər üçün yeni formatlar axtarırdılar.
– Azərbaycanın təcrübəsi bir örnəkdir. Ölkəmizin dünyada qədim qalalardan “Ağ şəhər”ə doğru irəliləyişi ehtiva edən “kimlik kodu” ilə xarakterizə olunması haqqında nə deyərdiniz?
– Qlobal memarlar nəzəriyyəsi müzakirə edilərkən Azərbaycan praktik bir perspektiv – “Canlı irs” anlayışı təklif etdi. Burada tarixi mərkəzlər cansız muzeylərə çevriləcək qədər qorunmur, əksinə, meqapolislərin müasir ritminə üzvi şəkildə inteqrasiya edilir.
Azərbaycan qədim yaşayış məskənləri və şəhərlərinə malik bir ölkə hesab olunur, tarix boyu zəngin maddi-mədəni və şəhərsalma irsinin inkişaf etdiyi erkən sivilizasiya mərkəzlərindən biridir.
İçərişəhər şəhərsalmada radial-halqa inkişafının nadir nümunəsidir. Burada dar, dolama küçələr bir səbəbdən bu şəkildə tikilmişdir – onlar Xəzərin güclü küləklərini yumşaldır və isti günlərdə kölgə yaradır.
Gəncə və Bərdə qalalara və şəhərətrafı sənətkarlıq ərazilərinə bölünmüş qədim meqapolislər olub. Mürəkkəb yeraltı su təchizatı sistemi – kəhrizlər müasir, qənaətli hidroloji idarəetmənin prototipidir.
Şəki dağlıq mənzərə terraslı inkişafı diktə edir. Burada evlər sel suları nəzərə alınmaqla tikilib və şəbəkə pəncərəli məşhur saraylar ekoloji cəhətdən təmiz və enerjiyə qənaət edən dizaynın ideal nümunəsi olaraq qalır.
Naxçıvan diyarının incisi sayılan Ordubad isə orta əsr şəhərsalmasının şah əsəri kimi tanınır. Bu şəhər radial (halqa inkişaflı) yaşayış məhəllələrinə bölünməsi ilə unikallıq kəsb edir: məhəllələrin hər biri öz məscidi, meydanı, su mənbəyi və yaşı əsrlərə bərabər çinar ağacları ilə fərqlənir. Unikal qapalı yeraltı kanallar (kəhrizlər) təkcə evləri deyil, həm də məşhur bağları soyudur və quraqlıq şəraitində ideal mikroiqlim yaradır.
– Ölkəmizdə yenilənmələrin minillik memarlığın qorunması ənənəsi ilə aparılması, yəni tarixi məkanlarla həssas davranma prinsiplərinə riayət olunması da Bakı Forumunda yüksək dəyərləndirildi.
– Elədir. Bu baxımdan postsovet məkanında ən böyük ərazi bərpa layihəsinin reallaşdırıldığı “Ağ şəhər” genişmiqyaslı dirçəliş mərhələsindədir. Keçmiş neft emalı zavodunun ərazisi olan “Qara şəhər”in geniş sənaye zonası vahid memarlıq kodu olan ultra-müasir, ekoloji cəhətdən təmiz və piyadalar üçün əlverişli bir rayona çevrilib. 1650 hektar ərazini əhatə edən meqalayihə Azərbaycanın WUF13 sessiyası iştirakçılarına gələcəyin dayanıqlı şəhərinin canlı modeli kimi təqdim etdiyi əsas praktik nümunəyə çevrilib.
Onu da deyim ki, WUF13-də Azərbaycanın beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim etdiyi əsas sensasiya Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun genişmiqyaslı dirçəlişi və “ağıllı kənd”lərimiz oldu. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə, tam karbon neytrallığı konsepsiyasına əsaslanaraq şəhər və kəndlərin, sözün əsl mənasında, sıfırdan tikilməsi hər kəsə heyrətamiz təsir bağışladı.
Bölgədəki Tərtər və Həkəri çaylarında kiçik su elektrik stansiyaları tikilir. Cəbrayılda “Üfüq” və “Şəms” adlı böyük günəş elektrik stansiyaları işə salınır. Kənd təsərrüfatı avtomatlaşdırılıb – “ağıllı tarla” suvarma sistemlərindən tutmuş heyvandarlıq fermalarındakı sensorlara qədər.
– Regionların dirçəldilməsini qədim İpək yolundan yaşıl mərkəzlərə doğru yürüş adlandırmaq olarmı?
– Əslində, belədir. Qarabağ təcrübəsi Azərbaycan ərazisində genişmiqyaslı modernləşmənin trigeri - hərəkətverici qüvvəsi timsalındadır. Regional inkişaf üzrə dövlət proqramı “inkişaf etmiş paytaxt” və əyalətlər arasındakı sərhədləri silib. Bu gün ölkənin hər yerinə investisiyalar axır. Məsələn, Lənkəran bölgəsində ayrıca yığım və təkrar emal üzərində dayanan inteqrasiya olunmuş bərk tullantıların idarə edilməsi üzrə pilot layihəyə başlanılır. Bölgədə ekoturizm artıq yeni rəqəmsal infrastrukturla dəstəklənir. Quba-Xaçmaz bölgəsi əsas aqroloqiya mərkəzinə çevrilir. Burada çağdaş əkinçilik texnologiyaları tətbiq olunur və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri ilə əlaqəli müasir topdansatış paylama mərkəzləri yaradılır. Naxçıvan bölgəsi Qarabağla birlikdə “yaşıl enerji” zonası elan edilib.
Şimal-Cənub Dəhlizinin və Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun modernləşdirilməsi Azərbaycanın tranzit şəhərlərini yeni iqtisadi mərkəzlərə çevirir. Dünya səviyyəli yolların (məsələn, Horadiz–Cəbrayıl–Zəngilan–Ağbənd) tikintisi ucqar kəndləri vahid, dinamik bir şəbəkəyə birləşdirir.
– Dünya Bakı sessiyasının yekunlarından necə bəhrələnəcək?
– Bakıda keçirilən WUF13 sadəcə gözəl hesabatlar üçün platforma deyil, həm də praktik seminar səciyyəsi daşıdı. Beynəlxalq ictimaiyyət üç əsas nəticəni gözləyir: “Bakı Fəaliyyətə Çağırış” əlverişli və yaşıl mənzil tikintisi üçün yeni, ciddi beynəlxalq standartlar müəyyən edəcək qlobal sənəddir. “Bakı Şəhər Mükafatı” Azərbaycan tərəfindən BMT-Habitat ilə birgə təsis edilən və hər il dünyanın hər yerindən gənc memarların ən yaxşı ağıllı layihələrini maliyyələşdirəcək yeni beynəlxalq mükafatdır.
“Qlobal Cənubun səsi” – forumu Asiya, Afrika və Latın Amerikasında inkişaf etməkdə olan ölkələrin Qərb şəhər modelləri ilə məhdudlaşmadan ehtiyaclarını birbaşa ifadə edə biləcəyi bir platformaya çevrildi.
Azərbaycan WUF13-ə ev sahibliyi etməklə gələcəyin uğurlu şəhər və ya kəndlərinin simasız beton qutu olmadığını nümayiş etdirdi. Bunlar qabaqcıl texnologiyaların insanların tarixi köklərinə möhkəm bağlı qalmaqla təbiətlə harmoniyada yaşamalarına kömək etdiyi məkanlardır.
Müsahibəni hazırladı:
Ə.DOSTƏLİ
XQ
