Tarix xalqların taleyində dərin izlər buraxan, gələcəyin siyasi və mənəvi istiqamətlərini müəyyənləşdirən hadisələrlə yadda qalır. Azərbaycan xalqının tarixində belə məsələlərdən biri də Qərbi Azərbaycan mövzusudur. Bu anlayış indiki Ermənistan ərazisində əsrlər boyu yaşamış Azərbaycan türklərinin taleyi, onların doğma torpaqlarından zorla deportasiya olunması və həmin torpaqlara qayıdış hüququ ilə bağlıdır.

Son illər Azərbaycanın xarici siyasətində bu məsələ yeni məzmun və aktuallıq qazanmışdır. Qərbi Azərbaycan mövzusu artıq təkcə tarixi yaddaşın qorunması deyil, həm də beynəlxalq hüquq və insan hüquqları kontekstində gündəmə gətirilən mühüm siyasi istiqamət kimi çıxış edir. Bu baxımdan Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyası ölkəmizin diplomatik gündəliyində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər.

Tarixi mənbələr və arxiv sənədləri göstərir ki, indiki Ermənistan ərazisi – İrəvan xanlığı, Göyçə mahalı, Zəngəzur bölgəsi, Vedibasar, Dərələyəz və digər ərazilər uzun müddət Azərbaycan türklərinin yaşadığı əsas məkanlardır. Bu torpaqlarda formalaşmış mədəni irs, dini abidələr, toponimlər və folklor nümunələri Azərbaycan türklərinin həmin ərazilərlə dərin tarixi bağlılığını sübut edir.

XIX əsrdən etibarən regionda baş verən geosiyasi dəyişikliklər və demoqrafik proseslər nəticəsində bu ərazilərin etnik tərkibi tədricən dəyişdirilmişdir. Bu proseslər Azərbaycan türklərinin sayının azalmasına, onların tarixi torpaqlarında sosial-siyasi mövqelərinin zəifləməsinə səbəb olmuşdur.

XX əsrdə isə Azərbaycan türklərinin Ermənistan ərazisindən deportasiyası daha kəskin və sistemli xarakter almışdır. 1948–1953-cü illərdə Sovet hakimiyyətinin qərarı ilə on minlərlə Azərbaycan türkü doğma torpaqlarından zorla köçürülmüş, yüzlərlə kənd boşaldılmışdır.

1988-ci ildə Ermənistan ərazisində yaşayan azəri türklərinə qarşı zorakılıq və təzyiq siyasəti nəticəsində yüz minlərlə insan doğma yurd yerlərini tərk etməyə məcbur olmuşdur. Beləliklə, Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşayan azəri türkləri faktiki olaraq tamamilə qovulmuş və qaçqın həyatına məhkum edilmişlər.

Uzun illər ərzində Qərbi Azərbaycan məsələsi əsasən tarixi yaddaş və humanitar problem kimi müzakirə olunurdu. Lakin müasir dövrdə bu mövzu yeni siyasi və diplomatik məzmun qazanmışdır.

2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi regionda yeni siyasi reallıqlar yaratdı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük hissəsinin bərpası ölkənin regional və beynəlxalq mövqelərini daha da gücləndirdi. Bu yeni reallıqlar fonunda tarixi və humanitar məsələlərin beynəlxalq gündəmə çıxarılması üçün geniş imkanlar yarandı.

Məhz bu kontekstdə Qərbi Azərbaycan mövzusu daha sistemli şəkildə gündəmə gətirildi. Azərbaycan dövləti bu məsələni ərazi iddiası kimi deyil, deportasiya olunmuş insanların fundamental hüquqlarının bərpası kimi təqdim edir. Bu yanaşma beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinə əsaslanır. Dünyanın müxtəlif regionlarında qaçqın və məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtmaq hüququ tanındığı kimi, Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş azəri türklərinin da belə bir hüququ var.

Azərbaycanın xarici siyasəti uzun illər ərzində beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyi ilə seçilmişdir. Qarabağ məsələsinin həllində olduğu kimi, Qərbi Azərbaycan məsələsi də hüquqi və diplomatik mexanizmlər vasitəsilə beynəlxalq gündəmə çıxarılır.

Bu çərçivədə Azərbaycanın diplomatik fəaliyyəti bir neçə mühüm istiqaməti əhatə edir. İlk növbədə, Qərbi Azərbaycan məsələsinin tarixi və hüquqi aspektləri beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılır. Müxtəlif beynəlxalq konfranslar, akademik forumlar və elmi nəşrlər vasitəsilə bu mövzu geniş müzakirə edilir.

Eyni zamanda, beynəlxalq təşkilatlarda qaçqınların hüquqları ilə bağlı müzakirələrdə bu məsələnin gündəmə gətirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, deportasiya olunmuş insanların hüquqları beynəlxalq hüquq çərçivəsində tanınmalı və onların qayıdış perspektivləri müzakirə olunmalıdır. Bu prosesdə ictimai diplomatiya və elmi araşdırmalar da mühüm rol oynayır. Tarixçilərin, politoloqların və beynəlxalq hüquq mütəxəssislərinin apardıqları tədqiqatlar Qərbi Azərbaycan məsələsinin faktoloji və elmi əsaslarla izah olunmasına kömək edir.

Azərbaycan regionda davamlı sülhün və əməkdaşlığın tərəfdarı olduğunu dəfələrlə bəyan etmişdir. Postmünaqişə mərhələsində rəsmi Bakı Cənubi Qafqazda yeni əməkdaşlıq formatlarının yaradılması və regional inteqrasiyanın gücləndirilməsi təşəbbüsləri ilə çıxış edir. Qərbi Azərbaycan məsələsi də bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Bu mövzu qarşıdurma yaratmaq məqsədi daşımır. Əksinə, deportasiya olunmuş insanların hüquqlarının tanınması və tarixi ədalətin bərpası regionda etimad mühitinin formalaşmasına töhfə verə bilər.

Tarix göstərir ki, sülh yalnız siyasi razılaşmalarla deyil, həm də humanitar problemlərin həlli ilə möhkəmlənir. Deportasiya olunmuş insanların hüquqlarının tanınması və mədəni irsin qorunması regionda barışıq prosesinə müsbət təsir göstərə bilər. Qərbi Azərbaycan məsələsi yalnız siyasi mövzu deyil, həm də milli yaddaş və tarixi kimlik məsələsidir. Minlərlə ailə bu torpaqlarla bağlı xatirələri, ailə tarixini və mədəni irsini bu gün də qoruyub saxlayır.

Azərbaycan dövləti bu tarixi yaddaşın qorunmasına xüsusi diqqət yetirir. Tarixi araşdırmaların aparılması, arxiv materiallarının öyrənilməsi və Qərbi Azərbaycan irsinin tədqiqi bu istiqamətdə həyata keçirilən fəaliyyətin mühüm hissəsidir. Eyni zamanda, Qərbi Azərbaycan mövzusu beynəlxalq səviyyədə də daha geniş müzakirə olunmağa başlayır. Bu, Azərbaycanın tarixi həqiqətləri dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq istiqamətində apardığı siyasətin nəticəsidir.

Bu gün Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyası həm də gələcəyə yönəlmiş siyasi və mənəvi konsepsiyadır. Azərbaycanın xarici siyasətində bu mövzunun getdikcə daha sistemli şəkildə gündəmə gətirilməsi tarixi ədalətin bərpasına yönəlmiş strateji yanaşmadır. Azərbaycan dövləti bu məsələni beynəlxalq hüquq və humanizm prinsipləri çərçivəsində irəli sürür. Məqsəd deportasiya olunmuş insanların hüquqlarının tanınması və tarixi həqiqətlərin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasıdır.

Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyası həm də milli yaddaşın qorunması, tarixi ədalətin bərpası və gələcək nəsillərə doğru mesajdır. Bu ideya Azərbaycan xalqının öz tarixini unutmadığını, eyni zamanda, gələcəyə sülh və əməkdaşlıq perspektivindən baxdığını göstərir.

Tarix sübut edir ki, ədalət gec də olsa, öz yerini tapır. Qərbi Azərbaycan məsələsinin beynəlxalq müstəvidə getdikcə daha çox müzakirə olunması da bu istiqamətdə atılan addımların davamlı və məqsədyönlü olduğunu göstərir. Azərbaycanın diplomatik səyləri nəticəsində bu mövzunun dünya ictimaiyyətinin diqqətində saxlanılması gələcəkdə tarixi ədalətin bərpası istiqamətində mühüm rol oynaya bilər.

Gülgün Mübariz QULİYEVA,
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru