Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti 

Beynin qapısında Tanrı: dinin elmi izahı və insan ruhunun sirri

İnsan tarix boyu Allahı göydə, məbəddə, səhrada, dağ başında, sükutda, duada, ölüm ayağında və öz qəlbinin ən dərin yerində axtarıb. Bəzən bu axtarış peyğəmbərlərin və övliyaların dili ilə danışıb, bəzən filosofların düşüncəsinə çevrilib, bəzən də laboratoriyanın soyuq işığında beyin dalğaları, reflekslər, hipnoz və şüur halları kimi izah olunub. Vladimir Mixayloviç Bexterev haqqında dolaşan "o, Allahı elmi şəkildə izah etdi və Stalinlə görüşdən sonra öldü" hekayəsi də məhz bu böyük sualın - insanın ilahi olanla əlaqəsinin - dramatik və sirli formaya salınmış versiyasıdır. Bexterev adi alim deyildi. O, rus nevrologiyası və psixiatriyasının ən böyük simalarından biri idi. Beyin, sinir sistemi, reflekslər, təlqin, hipnoz və insan davranışı haqqında araşdırmaları onu dünya elminin ön sıralarına çıxarmışdı. Onun maraqlandığı əsas məsələ insanın içindəki görünməyən mexanizm idi: insan niyə inanır, niyə qorxur, niyə kütləvi təsir altına düşür, niyə söz bəzən dərman kimi işləyir, niyə dini və emosional yüksəliş bədəndə real dəyişiklik yarada bilir?

Bu mənada Bexterevin "möcüzəvi sağalmalar" və təlqin barədə yazıları həqiqətən, mühüm idi. O göstərirdi ki, insan inamı sadəcə, boş təsəlli deyil; inam sinir sisteminə, psixikaya, bədənin özünü tənzimləmə qabiliyyətinə təsir edə bilir. Müasir psixonevroimmunologiya da göstərir ki, stress, ümid, qorxu, dua, sakitlik, inam və emosional vəziyyət insan orqanizminin hormonlarına, immun reaksiyalarına və sinir sisteminə təsirsiz qalmır. Buradan belə nəticə çıxır: dini təcrübə yalnız metafizik iddia deyil, həm də insan bədənində iz buraxan psixofizioloji hadisədir. Amma burada çox incə sərhəd var. Bir şeyin beyində izinin görünməsi onun yalnız beyindən ibarət olması demək deyil. İnsan musiqi dinləyəndə beyində dəyişiklik olur, amma bu, musiqinin yalnız neyron reaksiyası olması demək deyil. İnsan anasını sevəndə beyində kimyəvi proseslər gedir, amma sevgi yalnız kimyəvi maddə deyil. İnsan dua edəndə beyin aktivliyi dəyişir, amma bu, duanın yalnız beyin illüziyası olduğunu sübut etmir. Elm hadisənin mexanizmini izah edə bilər; mənasını isə fəlsəfə, din, mənəviyyat və insanın daxili təcrübəsi tamamlayır.

Bugünkü neyroelm dini təcrübəni ciddi şəkildə öyrənir. Dua, meditasiya, zikr, kontemplasiya və trans vəziyyətlərində beynin diqqət, emosional yaddaş, bədən hissi, mükafat sistemi və özünüqavrama ilə bağlı sahələrinin dəyişdiyi müşahidə olunur. Son illərdə aparılan icmallar dini və mənəvi təcrübələrin mürəkkəb beyin şəbəkələri ilə əlaqəli olduğunu, lakin bunun dini təcrübənin mahiyyətini tam izah etmədiyini vurğulayır.

Sufi düşüncə bu məsələyə elmdən çox əvvəl başqa dillə toxunmuşdu. Sufilər deyirdilər ki, insan zahirdən batinə keçəndə qəlbin pərdələri qalxır. Zikr, sükut, oruc, riyazət, təfəkkür, göz yaşı, eşq və fənaya doğru gedən yol insanı adi şüur sferasından kənara çıxarır. Müasir elm bunu "dəyişmiş şüur halları" adlandıra bilər. Sufi isə deyər: insan öz nəfsinin səsini susdurduqca Haqqın səsini eşitməyə başlayır. Burada ziddiyyət yoxdur; sadəcə iki fərqli dil var. Elm mexanizmi görür, irfan mənanı görür. Bexterev haqqında yayılan əfsanənin cazibəsi də buradadır. İnsan inanmaq istəyir ki, bir alim gizli dəftərlərində Allahla beynin əlaqəsini açıb, sonra bu sirr hakim dairələr tərəfindən gizlədilib. Belə hekayələr insan ruhunda iki böyük ehtiyacı oyadır: həm elmi sübut istəyini, həm də sirr duyğusunu. Amma ciddi düşüncə onu tələb edir ki, miflə faktı ayıraq. Bexterevin təlqin, hipnoz, kütlə psixologiyası və "möcüzəvi sağalmalar" haqqında yazıları real xətdir. Onun "Allah universal enerjidir və beyin bu enerjiyə qoşulur" kimi konkret ifadələri isə etibarlı akademik mənbələrdə təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul edilə bilməz.

Stalinlə görüş məsələsi də ayrıca dramatik bir situasiyadır. Tarixi rəvayətə görə, Bexterev Stalinlə görüşdən sonra onun psixi vəziyyəti haqqında təhlükəli fikir söyləmiş, ertəsi gün isə müəmmalı şəkildə qəfildən dünyasını dəyişmişdi. Bu hadisə sovet tarixinin qaranlıq atmosferinə uyğun gəldiyi üçün zəhərlənmə şübhələri yaranmışdı. Lakin burada da ehtiyatlı olmaq lazım gəlir: şübhə tarixdir, amma sübut başqa şeydir. Biz "öldürüldü" deyə qəti hökm verə bilmərik; yalnız "ölümü ətrafında ciddi şübhələr və rəvayətlər dolaşırdı" deyə bilərik. Bu mövzunun ən dərin qatı isə bu suallarda gizlidir: insan Allahı beyində yaşayırmı, yoxsa beyin Allahı yaşamaq üçün bir alətdirmi? Materialist deyər: dini təcrübə beynin yaratdığı haldır. Dindar deyər: beyin ruhun dünyadakı pəncərəsidir. Filosof isə daha ehtiyatlı danışar: insanın ilahi təcrübəsi həm neyrobioloji, həm də mənəvi qatlara malik ola bilər. Əgər Allah varsa, insan beynində Onun təcrübəsinin izinin olması təəccüblü deyil. Çünki insan dünyanı da beyin vasitəsilə görür, səsi də beyin vasitəsilə eşidir, sevgini də beyin vasitəsilə yaşayır. Bu halda beyin Allahı "yaratmır"; sadəcə insanın ilahi olanı qəbul etdiyi pəncərə ola bilər. Necə ki göz günəşi yaratmır, amma günəşi görmək üçün lazımdır. Dua edən insanın beynində dəyişiklik baş verirsə, bu, duanın dəyərini azaltmır. Əksinə, göstərir ki, dua insan varlığının bütün qatlarına toxunur: bədənə, nəfəsə, sinir sisteminə, yaddaşa, qorxuya, ümidə, qəlbə. Oruc insanı yalnız ac saxlamır; onun istəklərini tənzimləyir, iradəsini oyadır, bədənlə ruh arasındakı gərginliyi görünən edir. Zikr yalnız sözün təkrarı deyil; diqqətin, ritmin, nəfəsin və mənanın birləşməsidir. Meditasiya yalnız sakit oturmaq deyil; şüurun öz-özünü seyr etməsidir. Buna görə də "Allah beyindədir" cümləsi kobud və natamamdır. Daha doğru cümlə belədir: insan Allahı öz şüurunda, qəlbində, bədənində və varlıq təcrübəsində yaşayır.

Beyin bu təcrübənin bioloji səhnəsidir, amma səhnə tamaşanın özü deyil. Tamaşanın mənası aktyorda, mətndə, musiqidə, tamaşaçıda və görünməyən ruhda tamamlanır. Bexterev əfsanəsi bizə bir xəbərdarlıq da edir: elm dindən qorxmamalı, din də elmdən qorxmamalıdır. Elm dini təcrübənin necə baş verdiyini soruşur. Din isə bu təcrübənin nə üçün baş verdiyini soruşur. Elm "beyində hansı sahələr aktivləşir?" deyir. Din "insan bu haldan sonra daha mərhəmətli, daha ədalətli, daha təmiz olurmu?" deyə soruşur. Əgər dua insanı daha vicdanlı etmirsə, onun beyin dalğalarının dəyişməsi mənəvi qələbə deyil. Əgər elm insanın ruhunu inkar etmək üçün təkəbbürə çevrilirsə, o da hikmət deyil.

Əsl böyük nəticə budur: insan varlığı yalnız ət, sinir və impulsdan ibarət deyil; amma yalnız abstrakt ruh da deyil. İnsan bədənlə ruhun, beyinlə qəlbin, ağıl ilə eşqin, maddə ilə mənanın kəsişdiyi varlıqdır. Dini təcrübənin beyinlə əlaqəsinin olması Allahı kiçiltmir; əksinə, insanın necə möhtəşəm yaradıldığını göstərir. Çünki insan elə bir varlıqdır ki, onun bir göz yaşı həm duadır, həm kimyəvi reaksiyadır, həm xatirədir, həm də əbədiyyətə açılan qapıdır. Bexterevin real elmi mirası bizə bunu deyir: söz insanı dəyişə bilər, inam bədəni silkələyə bilər, təlqin sağalda da bilər, aldada da bilər, kütləvi psixologiya insanı yüksəldə də bilər, məhv edə də bilər. Ona görə dini təcrübə sahəsində ən vacib məsələ məsuliyyətdir. Hər "möcüzə" adlanana inanmaq olmaz. Hər "elmi sübut" deyilən də elm deyil. İnsan həm inanmalı, həm düşünməli, həm də ayırd etməyi bacarmalıdır.

Bu mövzunu Azərbaycan irfan düşüncəsi ilə bağlasaq, ən gözəl nəticə belə səslənər: Haqq insandan uzaqda deyil, amma insan Haqqa çatmaq üçün öz içindəki pərdələri tanımalıdır. Beyin bu yolda bir mexanizmdir, qəlb isə mənanın məkanıdır. Elm pərdənin necə tərpəndiyini göstərir; irfan pərdənin arxasındakı nuru axtarır. İnsan isə bu iki baxış arasında kamilləşir. Bexterev mifini kənara qoyanda geridə çox ciddi sual qalır: insan niyə dua edəndə dəyişir? Niyə ölüm ayağında bəzən qəribə sakitlik yaşayır? Niyə zikr, musiqi, sükut və göz yaşı insanı başqa hala keçirir? Bu suallar hələ də açıq qalır. Elm cavabların bir hissəsini verir. Din və fəlsəfə isə həmin cavabların ruhunu tamamlayır. Ən doğru fikir budur: Allahı laboratoriyada "tapmaq" olmaz, amma insanın Allahı necə qavradığını laboratoriyada qismən öyrənmək olar. Bu ikisini qarışdıranda ya elm saxtalaşır, ya din sadələşir. Ayıranda isə qarşımıza böyük bir həqiqət çıxır: insanın daxili aləmi kainat qədər dərindir. Və bəlkə də insanın ən böyük sirri ondadır ki, o, həm torpaqdan yaranmış bədəndir, həm də sonsuzluğa açılan sualdır.

Beynin qapısında Tanrı: elm, irfan və insanın sonsuzluğu

İnsan tarix boyu Allahı göydə, məbəddə, səhrada, dağ başında, sükutda, duada, ölüm ayağında və öz qəlbinin ən dərin yerində axtarıb. Bu axtarış bəzən peyğəmbərlərin dili ilə danışıb, bəzən filosofların fikrinə çevrilib, bəzən isə laboratoriyada neyron impulsları kimi təhlil olunub. Bexterev haqqında dolaşan əfsanə də əslində bu qədim sualın müasir dillə ifadəsidir: insan ilahi olanı harada və necə yaşayır? Burada artıq yalnız Bexterev kifayət etmir. Bu sualın cavabı min illər boyu fərqli müstəvilərdə axtarılıb. Elm nə deyir - Bexterev və müasir neyroelm göstərir ki, insan dua, zikr, meditasiya və ya ekstremal vəziyyətlərdə fərqli şüur halına keçir. Beynin müəyyən sahələri aktivləşir, zaman hissi dəyişir, "öz" anlayışı zəifləyir. Bu nöqtədə Uilyam Ceymsin yanaşması çox maraqlıdır. O, dini təcrübəni belə təsvir edirdi: "Dini təcrübə insanın özündən böyük bir reallıqla birbaşa təması hissidir." U.Ceyms üçün əsas məsələ bundan ibarət idi: Bu təcrübə obyektiv olaraq sübut oluna bilərmi? Bəlkə də yox. Amma bu təcrübə subyektiv olaraq realdırmı? - bəli, tam realdır. O, deyirdi ki, dini təcrübə "meyvəsi ilə ölçülür": Əgər insan dəyişirsə, bu təcrübə həqiqidir. Bu fikir Bexterevin xəttini tamamlayır: Bexterev mexanizmi, U.Ceyms isə nəticəni və mənanı göstərirdi.

Fəlsəfə ağıl və ilahi nizam barədə nə deyir? Burada Əl Fərabinin mövqeyi kritikdir. Fərabi üçün kainat xaotik deyil. Onun düşüncəsində: İnsan ağlı ilə ilahi həqiqət arasında körpü var. Bu, o deməkdir ki, dini təcrübə yalnız hiss deyil, o həm də intellektual yüksəlişdir. Fərabi nöqteyi-nəzərindən yanaşdıqda Bexterevin araşdırmaları belə izah oluna bilər: beyin sadəcə, vasitədir, amma insanın idrakı ilahi həqiqətə yönəlmiş potensiala. Yəni: elm mexanizmi göstərir, fəlsəfə bu mexanizmin niyə mövcud olduğunu izah edir. İrfan birləşmə və yoxluq barədə nə deyir? Ən dərin qat isə İbn Ərəbinin düşüncəsində açılır. İbn Ərəbi deyirdi: "İnsan Allahı özündə tanıyır, çünki o, İlahi təcəllinin aynasıdır." Bu fikir hər şeyi dəyişir. Burada artıq: Allah "haradasa" deyil, insanın varlığında təzahür edir. Onun "Vəhdətül-vücud" ideyasına görə: Varlıq birdir, insan bu birliyin şüurlu hissəsidir. Bu baxımdan Bexterevin "beyin dəyişir" fikri sadəcə, zahiri qatdır, əslində, insan ilahi həqiqətə yaxınlaşır. Sufi dilində bu belə deyilir: "Sən Onu axtarırsan, amma O artıq sənin içindədir". Elm + fəlsəfə + din - üçqatlı həqiqət. Bu nöqtədə üç fərqli baxış birləşir: 1. Elm (Bexterev və neyroelm). Dini təcrübə beyində baş verir. 2. Fəlsəfə (Fərabi). Bu təcrübə insan ağlının ilahi nizamı qavrama potensialıdır. 3. İrfan (İbn Ərəbi). Bu təcrübə insanın ilahi varlıqla birləşməsidir. "Beyində baş verir - deməli, Allah yoxdur" Allah var - deməli, beynin rolu yoxdur". Doğru yanaşma isə budur: Beyin - qəbul edən alətdir. Ruh - təcrübə edən qatdır. İlahi -  bu təcrübənin mənbəyidir.

İnsan niyə dəyişir? U.Ceymsə görə, insan təcrübə ilə dəyişir. Əl Fərabiyə görə insan ağıl ilə yüksəlir, İbn Ərəbiyə görə isə insan eşq ilə birləşir. Bu üçü birləşəndə bu nəticəyə gəlinir ki, insan ilahi ilə əlaqə qura bilən varlıqdı. Bexterev mifinin fəlsəfi mənası onun haqqında hekayənin doğru olub-olmamasından asılı olmayaraq bir həqiqəti göstərir: İnsan Allahı yalnız dinlə yox, elmlə də anlamaq istəyir. Amma burada sərhəd var: Elm "necə" sualına cavab verir, din "niyə" sualına cavab verir, fəlsəfə isə bu ikisini birləşdirir. Ən son nəticə (ən dərin qat) İnsan Allahı beyində deyil, ruhunda yaşayır. Beyin isə bu təcrübənin görünən izidir. İnsan dua edəndə: neyronlar dəyişir (elm), idrak yüksəlir (fəlsəfə), ruh genişlənir (irfan) və bu üçü birlikdə insanı dəyişir.

Vladimir Bexterev haqqında dolaşan hekayələr də əslində bu böyük sualın -  insanın ilahi ilə əlaqəsinin - dramatik və müasir formada ifadəsidir. O, insan beyninin və davranışının ən dərin mexanizmlərini öyrənmək istəyirdi və bu yolda dini təcrübənin psixofizioloji tərəflərinə toxunmadan keçmək mümkün deyildi. Bexterevin müşahidələri göstərirdi ki, insan dua edərkən, hipnoz vəziyyətində olarkən və ya emosional yüksəliş yaşadıqda beyin fərqli işləyir, sanki başqa bir ritmə keçir, başqa bir səviyyəyə bağlanır. Bu müşahidə sadə görünə bilər, amma onun fəlsəfi nəticələri son dərəcə ağırdır: əgər insan Allahı hiss edərkən beynində dəyişiklik baş verirsə, bu o deməkdirmi ki, Allah yalnız beynin məhsuludur, yoxsa əksinə, beyin ilahi təcrübənin alətidir? Bu sualın cavabı yalnız elmdə deyil, fəlsəfədə və irfanda da axtarılmalıdır.

U.Ceyms dini təcrübəni insanın özündən böyük bir reallıqla birbaşa təması kimi təsvir edirdi və deyirdi ki, bu təcrübənin həqiqiliyini onun nəticələrində axtarmaq lazımdır. Əgər insan dua etdikdən sonra dəyişirsə, daha mərhəmətli, daha səbirli, daha təmiz olursa, deməli, bu təcrübə realdır, çünki o, insanın varlığını dəyişdirir. U.Ceyms üçün əsas məsələ bu idi ki, dini təcrübə laboratoriyada sübut olunmasa belə, insanın həyatında buraxdığı izlərlə təsdiqlənir. Bu baxış Bexterevin müşahidələrini tamamlayır, çünki biri mexanizmi göstərir, digəri isə mənanı açıqlayır. İnsan yalnız sinir impulslarından ibarət deyil, amma bu impulslar onun yaşadığı hər bir mənəvi halın daşıyıcısıdır.

Bexterevin gördüyü beyin dəyişiklikləri bu prosesin zahiri tərəfidir, amma İbn Ərəbi göstərir ki, bu zahirin arxasında dərin bir batin, yəni mənəvi reallıq dayanır. Bu üç yanaşma - elmi, fəlsəfi və irfani - birləşəndə insan haqqında daha bütöv bir təsəvvür yaranır.

Bexterev haqqında dolaşan əfsanələr insanlarda müxtəlif versiyaların yaranmasına səbəb olur. İnsan həmişə inanmaq istəyir ki, bir yerdə böyük bir sirr gizlədilib, bir alim bu sirri tapıb və sonra bu sirr gizlədilib. Amma bəlkə də ən böyük sirr gizlədilən kağızlarda deyil, insanın öz içindədir. Çünki insan özünü dərk etdikcə, öz qorxularını, arzularını, dualarını və sükutunu anladıqca, o, artıq bu sirrin qapısını aralamağa başlayır. Elm bu qapının mexanizmini izah edir, fəlsəfə onun məntiqini açıqlayır, irfan isə o qapıdan keçməyin təcrübəsini yaşadır. Bu mənada insan nə yalnız bədəndir, nə də yalnız ruhdur. O, bu ikisinin birləşdiyi nöqtədir. Onun göz yaşı həm kimyəvi reaksiyadır, həm də dua; onun qorxusu həm sinir sisteminin reaksiyasıdır, həm də varlıq sualı; onun sevgisi həm hormonların nəticəsidir, həm də ilahi təcəllidir. Bu çoxqatlılıq insanı sadə izahdan çıxarır və onu dərin bir varlıq kimi ortaya qoyur.

Bexterevin araşdırmaları bu çoxqatlılığın yalnız bir tərəfini göstərirdi, amma bunun özü belə, kifayət idi ki, böyük sual yenidən gündəmə gəlsin: insan ilahi olanı necə yaşayır? Əgər bu suala ən sadə və eyni zamanda ən dərin cavabı vermək istəsək, deməliyik ki, insan Allahı sübut etmir, Allahı yaşayır. Bu yaşantı bəzən elm tərəfindən ölçülə bilir, bəzən fəlsəfə tərəfindən izah olunur, bəzən isə yalnız qəlbdə hiss olunur. Amma hər üç halda o, insanı dəyişir. İnsan dəyişirsə, deməli, bu təcrübə boş deyil. İnsan yüksəlirsə, deməli, bu yol təsadüfi deyil. İnsan özündən kənara çıxıb daha böyük bir reallığı hiss edirsə, deməli, onun varlığında bu hissi qəbul edəcək bir qabiliyyət var. Bəlkə də ən böyük həqiqət elə budur: insan yalnız yaşayan varlıq deyil, o həm də sonsuzluğu hiss edə bilən varlıqdır və bu hiss onu həm elmlə, həm fəlsəfə ilə, həm də imanla Tanrıya doğru aparır.