Müttəfiqlik böhranı və Avropanın sınağı

ABŞ-ın Qrenlandiya ilə bağlı mövqeyi son günlər beynəlxalq müzakirələrin əsas mövzularından birinə çevrilib. Ağ Evin 6 yanvar tarixli açıqlamasına görə, Prezident Donald Tramp və onun komandası ABŞ-ın Qrenlandiya üzərində nəzarət əldə etməsi ilə bağlı müxtəlif variantları müzakirə edir. Bu variantlara adanın satınalınması ehtimalı ilə yanaşı, hərbi gücdən istifadə imkanının da daxil edilməsi Avropada diqqətlə izlənilir. ABŞ administrasiyası Qrenlandiyanı milli təhlükəsizlik baxımından mühüm ərazi kimi dəyərləndirir.

Qrenlandiya geniş muxtariyyətə malik olsa da, Danimarka Krallığının tərkib hissəsidir və Danimarka NATO-nun üzvüdür. Bu səbəbdən ABŞ-ın mümkün addımları alyans daxilində hüquqi və siyasi suallar yaradır. Danimarkanın Baş naziri Mette Frederiksen bildirib ki, ABŞ tərəfindən Qrenlandiyaya qarşı güc tətbiqi NATO-nun gələcəyi ilə bağlı ciddi nəticələr doğura bilər. NATO müqaviləsinə əsasən, alyans üzvlərindən birinə qarşı hücum hamısına qarşı hücum kimi qiymətləndirilir.

Bununla yanaşı, ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio Vaşinqtonun Qrenlandiyaya hərbi müdaxilə planlaşdırmadığını, əsasən diplomatik və iqtisadi mexanizmlərin nəzərdən keçirildiyini bildirib. ABŞ Dövlət Departamenti də Qrenlandiya ilə ticarət və əməkdaşlıq münasibətlərinin inkişaf etdirilməsində maraqlı olduqlarını vurğulayır. ABŞ rəsmilərinə görə, Arktikada Rusiya və Çinin artan fəaliyyəti regionun təhlükəsizlik məsələlərini daha aktual edir.

Avropa ölkələrinin reaksiyası ümumi dəstək xarakteri daşıyır, lakin ton baxımından ehtiyatlıdır. Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, İtaliya, Polşa, İspaniya və Danimarka liderləri birgə bəyanatla Qrenlandiyanın statusu ilə bağlı qərarların yalnız Danimarka və Qrenlandiya tərəfindən qəbul edilməli olduğunu bildiriblər. Eyni zamanda, Arktikanın təhlükəsizliyinin NATO çərçivəsində kollektiv şəkildə təmin edilməsinin vacibliyi qeyd olunub. Bəyanatda beynəlxalq hüququn, xüsusilə suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə hörmət çağırışı yer alıb.

Qrenlandiyanın Baş naziri Yens-Frederik Nilsen Avropa liderlərinin bu mövqeyini müsbət qiymətləndirərək, məsələnin beynəlxalq hüquqa uyğun və dialoq yolu ilə müzakirə olunmasının vacibliyini qeyd edib. Qrenlandiya tərəfi adanın statusunun mövcud hüquqi çərçivə əsasında müəyyən edildiyini vurğulayır.

Mövzunun gündəmə gəlməsi ABŞ-ın Venesuelada həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatdan sonra baş verib və bu amil beynəlxalq müşahidəçilər tərəfindən kontekstual faktor kimi dəyərləndirilir. Həmin hadisələrdən sonra sosial mediada Qrenlandiya ilə bağlı paylaşımlar müzakirələri daha da intensivləşdirib.

Qrenlandiyanın strateji əhəmiyyəti son illər artmaqdadır. Dünyanın ən böyük adası olan Qrenlandiya zəngin təbii ehtiyatlara malikdir. Buraya neft, uran və nadir torpaq metalları daxildir. Bu resurslar müasir sənaye və texnoloji sahələr üçün vacib hesab olunur. Eyni zamanda, iqlim dəyişiklikləri nəticəsində Arktikada yeni dəniz yollarının açılması Qrenlandiyanın nəqliyyat və logistika baxımından əhəmiyyətini artırır. Ada Avropa ilə Şimali Amerika arasında mühüm coğrafi mövqedə yerləşir və NATO üçün strateji əhəmiyyət daşıyan GIUK xətti ilə bağlıdır.

ABŞ-ın Qrenlandiyada “soyuq müharibə” dövründən qalan hərbi bazası mövcuddur və ABŞ müdafiə qurumları Arktika regionunda təhlükəsizlik məsələlərini diqqət mərkəzində saxlayır. Donald Tramp çıxışlarında Qrenlandiyanın ABŞ üçün strateji və iqtisadi əhəmiyyətini vurğulayıb və bu mövzuda müxtəlif imkanların müzakirə edildiyini bildirib.

Ümumilikdə, Qrenlandiya ətrafında gedən müzakirələr beynəlxalq hüquq, müttəfiqlik münasibətləri və Arktikanın gələcək təhlükəsizlik arxitekturası ilə bağlı daha geniş debatların tərkib hissəsidir. Avropa və ABŞ arasında bu məsələnin hansı formada tənzimlənəcəyi, tərəflərin dialoq və əməkdaşlıq mexanizmlərindən nə dərəcədə istifadə edəcəyi qarşıdakı dövrdə regional və qlobal siyasət baxımından əhəmiyyətli olacaq.

Səbuhi MƏMMƏDOV
XQ