V Antalya Diplomatiya Forumu çərçivəsində “Bir əsrlik dil və kimlik: Bakı Türkoloji Qurultayından Türk inteqrasiyasına” mövzusunda panel iclas keçirilib.
Qurultayın 100 illik yubileyinə həsr olunan iclasda Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Baş katibi Kubanıçbek Omüraliyev, Beynəlxalq Türk Akademiyasının prezidenti Şahin Mustafayev, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun rəhbəri Aktoti Raimkulova, TÜRKSOY-un Baş katibi Sultan Raev, TÜRKPA-nın Baş katibi Ramil Həsən və Türk Dil Qurumunun sədri Osman Mertin mövzu ilə bağlı fikirlərini bölüşüblər.
TDT-nin Baş katibi çıxışında Bakı Türkologiya Qurultayını yalnız alimlərin geniş toplantısı kimi deyil, həm də bu gün müşahidə etdiyimiz Türk dünyası inteqrasiyasının əsasını qoyan tarixi və intellektual mərhələ kimi qiymətləndirib.
O bildirib ki, bu qurultay həm elmi, həm də praktik səviyyədə birlik ideyasını təşviq edən ilk platforma olmuşdur. Bu baxımdan, İsmayıl bəy Qaspıralı tərəfindən irəli sürülən “dildə, fikirdə və əməldə birlik” prinsipi bu gün də aktuallığını qoruyan əsas istiqamətləndirici ideyalardan biridir.
Şahin Mustafayev isə 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın Türk dünyası tarixində son dərəcə mühüm bir hadisə olduğunu vurğulayıb, bu hadisənin tarixi əhəmiyyətini daha yaxşı anlamaq və düzgün qiymətləndirmək üçün, qurultayın keçirildiyi dövrün tarixi-siyasi mühiti və həmin dövrdəki şəraitinin mütləq nəzərə alınmasının zəruriliyini qeyd edib.
“Türk tarixində ilk dəfə olaraq bu qurultay çərçivəsində Sibirdən Krıma, Anadoludan digər geniş coğrafiyalara qədər yaşayan türk xalqlarının nümayəndələri bir araya gəldilər. Onlar ortaq mədəniyyət, dil, tarix və gələcək ilə bağlı fikirlərini sərbəst şəkildə ifadə etmək imkanı qazandılar. Eyni zamanda türkçülük ideyasının inkişafı və Türk dünyasının gələcəyi baxımından mühüm qərarlar qəbul edilib”,- deyə Şahin Mustafayev bildirib.
Aktoti Raimkulova qeyd edib ki, hələ Birinci Türkoloji Qurultayın qətnamələrində türk xalqlarının maddi və mədəni abidələrinin öyrənilməsinə və qorunmasına ciddi diqqət yetirilməsi, qədim irsin düzgün qeydiyyatı və sənədləşdirilməsi, eləcə də bir çox abidələrin məhv edilməsi təhlükəsi nəzərə alınaraq onların qorunması üçün təxirəsalınmaz tədbirlərin görülməsi tövsiyə olunub.
Bunun çox mühüm bir sahiblənmə və davamlılığın göstəricisi olduğunu qeyd edin natiq deyib: “Bu gün həyata keçirdiyimiz bir çox təşəbbüs təxminən bir əsr əvvəl dövrün görkəmli alimləri və ziyalıları tərəfindən irəli sürülən ideyalara əsaslanır”.
TÜRKSOY-un Baş katibi isə bildirib ki, UNESCO tərəfindən 15 dekabr tarixinin Dünya Türk Dilləri Ailəsi Günü kimi təsis edilməsi türk irsinin, türk dillərinin və mədəni birliyin qlobal səviyyədə tanınmasını gücləndirən mühüm addımdır.
Bu qərarın ötən ilin noyabr ayında UNESCO-nun Səmərqənd şəhərində keçirilən Baş Konfransında qəbul olunduğunu xatırladan Sultan Raev türk dilinin ortaq mədəni və mənəvi dəyərlərimizin rəmzi olmaqla yanaşı birliyimizin göstəricisi kimi də ön planda durduğunu vurğulayıb.
“Türkologiya sahəsində çalışan görkəmli alimlərin və ziyalıların başladığı yol bu gün dövlət başçılarımız və Türk Dövlətləri Təşkilatı tərəfindən uğurla davam etdirilir. Bu gün biz xoşbəxtik ki, belə panellərdə sərbəst şəkildə iştirak edir, öz bayraqlarımız altında yaşayır, nəfəs alır və türk olduğumuzla qürur duyuruq. Bu uğurlar asan əldə olunmayıb. 1926-cı ildə bu fikirləri ifadə edən insanlar sonradan təzyiqlərə məruz qalıblar”- bu fikirləri isə Türk Dövlətləri Parlament Assambleyasının (TÜRKPA) Baş katibi Ramil Həsən iclasda çıxışı zamanı bildirib.
O, deyib: “Unutmalıyıq ki, fevralın 26-da başlayan və martın 5-də başa çatan, 131 nümayəndənin iştirak etdiyi bir konqresdən danışırıq. Onların 92-si türk olaraq qeyd olunub, 3 nəfər isə “Türkiyə türkü” kimi göstərilib. Beləliklə, ümumilikdə 135 nümayəndədən söhbət gedir. Onların 95-i türk idi, lakin 92-si Sovet İttifaqı daxilində yaşayan türklər idi. Bu fakt bir şeyi açıq şəkildə göstərir, biz müxtəlif millətlərin planlarının bir hissəsi deyilik, biz eyni millətin övladlarıyıq, türkük”,- deyə Baş katib bildirib.
Türk Dil Qurumunun sədri isə çıxışında qeyd edib ki, türkdilli respublikaların ləhcələri arasında qarşılıqlı anlaşılma səviyyələri fərqli olsa da, söz ehtiyatımızın təxminən 85 faizi ortaqdır. Türk dillərinin kök sözlərinin isə demək olar ki, 100 faizi ortaqdır. Əlifba birliyi nəticəsində bu görünməyən mədəni amillər görünən hala gələcək, ortaq olduğumuz daha aydın hiss ediləcək.
O, deyib: “Əlifba birliyi, xüsusilə mənsubu olduğumuz kimlik anlayışımızı daha görünən edəcək və ortaq dəyərlərimizi daha hiss olunan səviyyəyə gətirəcək”.
Türkiyənin Xarici İşlər Nazirliyinin təşəbbüsü ilə qurultayın 100 illiyinə həsr edilən panel Türk dünyasının birliyinin nümunəsi və tarixi iclas kimi qiymətləndirilib.
