20 iyun 2026-cı ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrında təqdim olunan “Gülçöhrə və Əsgər” tamaşası müasir Azərbaycan səhnəsində klassik irsə münasibətin yeni, intellektual və estetik baxımdan məsuliyyətli nümunəsi kimi diqqət çəkdi. Görkəmli yazıçı, alim, akademik Kamal Abdullanın eyniadlı pyesi əsasında hazırlanmış səhnə əsəri Üzeyir Hacıbəylinin Azərbaycan musiqili teatr tarixində əbədi mövqeyə malik “Arşın mal alan” operettasına yaradıcı baxış kimi meydana çıxır. Burada klassika ilə dialoq nostalji ovqat üzərində qurulmur; əksinə, keçmiş mətnin içindən yeni zamanın sualları, yeni mənəvi gərginlikləri və insan taleyinə dair daha dərin düşüncə çıxarılır.
Əsər tanış süjetin davamı kimi qavranılsa da, mahiyyətcə müstəqil dramaturji məkan yaradır. Kamal Abdulla məşhur obrazların taleyini mexaniki şəkildə uzatmır, onları tarixin, ictimai dəyişikliklərin və daxili seçimlərin sərt işığı altına gətirir. Bu baxımdan “Gülçöhrə və Əsgər” səhnədə xatirənin davamı kimi görünür, lakin həmin xatirə burada bədii təhlilə, mənəvi sorğuya və fəlsəfi mübahisəyə çevrilir.
Kamal Abdullanın postklassik dramaturji düşüncəsi tamaşanın əsas ideya dayaqlarından birini təşkil edir. Mətn xətti hadisələr ardıcıllığından daha çox mənalar sisteminə söykənir. Səhnədə baş verənlər zahiri süjet hərəkətindən geniş bir semantik aləmə açılır. Obrazlar öz keçmişlərinin kölgəsində yaşayır, hər yeni situasiya isə onların taleyini yenidən oxumağa vadar edir. Bu yanaşma musiqili teatrın ənənəvi sərhədlərini genişləndirir və tamaşanı müasir intellektual səhnə estetikasına yaxınlaşdırır.
Kamal Abdullanın yaradıcılığı üçün xarakterik olan mifoloji yaddaş, tarixi təfəkkür, milli kimlik və insanın daxili aləmi arasındakı mürəkkəb əlaqə bu pyesdə də güclü şəkildə hiss olunur. “Gülçöhrə və Əsgər”də klassik obrazlar romantik sevgi xəttinin tanış qəhrəmanları kimi qalmır; onlar zamanın sınaqları, ictimai dönüşlər və mənəvi seçimlər qarşısında daha mürəkkəb simalara çevrilirlər. Gülçöhrə və Əsgər artıq səhnəyə keçmişdən gələn adlar kimi çıxmır, onlar milli yaddaşın, dəyişən cəmiyyətin və insan ləyaqətinin daşıyıcılarına çevrilirlər.
Tamaşanın ideya gücü məhz bu transformasiyada özünü göstərir. Tanış obrazların yeni tarixi və mənəvi kontekstdə təqdim olunması tamaşaçını rahat qəbul edilmiş klassik təsəvvürlərdən çıxarır. Burada sual daha vacibdir: insan dəyişən zaman qarşısında öz mənəvi bütövlüyünü necə qoruyur? Sevgi, yaddaş, sədaqət, kimlik və məsuliyyət anlayışları hansı məqamda şəxsi taledən çıxaraq ümummilli mənaya yüksəlir? Tamaşa bu suallara hazır cavab vermir; onları səhnənin emosional və estetik dili ilə tamaşaçının düşüncəsinə həvalə edir.
Hadisələr XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın ictimai-siyasi dəyişiklikləri fonunda inkişaf edir. Bu dövr səhnədə fon funksiyası daşımır, obrazların daxili taleyinə nüfuz edən canlı tarixi mühitə çevrilir. Cəmiyyət dəyişdikcə insan münasibətləri də əvvəlki sadəliyini itirir. Sevgi xətti daha geniş mənəvi və sosial problemlərlə üz-üzə qalır. Beləliklə, əsər klassik musiqili komediya ənənəsindən çıxaraq psixoloji gərginlik, fəlsəfi çalar və tarixi məsuliyyət hissi ilə zənginləşmiş müasir səhnə formasına yüksəlir.
Tamaşanın bədii təsirində musiqi ayrıca dramaturji qüvvə kimi iştirak edir. Cavanşir Quliyevin musiqi həlli səhnə hadisələrinin emosional ritmini gücləndirir, obrazların daxili vəziyyətini daha ifadəli şəkildə açır. Musiqi burada müşayiət rolunda qalmır; o, səhnə mətninin ayrılmaz tərkib hissəsinə, bəzən isə obrazların deməyə çətinlik çəkdiyi daxili səsə çevrilir. Bu musiqi tamaşaya əlavə parıltı gətirməklə yanaşı, onun dramatik toxumasını da möhkəmləndirir.
Quruluş həllində pafosdan uzaq, ölçülü, düşünülmüş və psixoloji dərinliyə hesablanmış səhnə dili seçilir. Rejissor yanaşması hadisələrin melodramatik şişirdilməsinə imkan vermir, əksinə, mətnin daxili gərginliyini daha təmkinli və təsirli formada önə çıxarır. Tarixi atmosferlə insan duyğuları arasında qorunan balans tamaşanın ən uğurlu cəhətlərindən biridir. Bu balans nəticəsində səhnə nə muzey vitrininə, nə də süni müasirlik nümayişinə çevrilir; canlı, nəfəs alan, düşünən teatr məkanı yaranır.
Dekor və işıq həlli tamaşanın ümumi estetik konsepsiyasına uyğun şəkildə qurulub. Səhnə məkanının vizual dili dövrün ruhunu ifadə edir, eyni zamanda hadisələrin dramatik inkişafını dəstəkləyir. İşığın dəyişkən ritmi emosional keçidlərin tamaşaçıya ötürülməsində mühüm rol oynayır. Bəzi səhnələrdə işıq obrazların daxili tənhalığını, tərəddüdünü və mənəvi sarsıntısını sözlərdən daha dəqiq ifadə edir. Bu baxımdan vizual həll tamaşanın ideya yükünü daşıyan əsas estetik vasitələrdən birinə çevrilir.
Səhnə quruluşunda simvolik detalların istifadəsi də diqqətəlayiqdir. Ayrı-ayrı hərəkətlər, mizanlar və səhnə predmetləri hadisələrin zahiri məzmununu genişləndirərək onların arxasındakı mənəvi qatları üzə çıxarır. Tamaşaçı hazır izaha məruz qalmır, əksinə, mətni və səhnə işarələrini özü oxumağa dəvət olunur. Bu isə onu passiv müşahidəçi mövqeyindən çıxararaq düşünən, müqayisə edən, daxili münasibət formalaşdıran iştirakçıya çevirir.
Aktyor ansamblı tamaşanın bədii uğurunda mühüm yer tutur. Obrazların səhnədə inandırıcı təqdimatı tamaşaçı ilə hadisələr arasında emosional bağ yaradır. Baş qəhrəmanların daxili ziddiyyətləri, psixoloji gərginliyi və mənəvi seçim anları ölçülü aktyor oyunu vasitəsilə açılır. Burada jest, baxış, pauza və intonasiya söz qədər əhəmiyyət qazanır. Aktyor ifası dialoqun çatdırılması ilə məhdudlaşmır; obrazın daxili inkişaf xəttini görünən səhnə enerjisinə çevirir.
Tamaşa boyu zalda hiss olunan emosional atmosfer əsərin auditoriya ilə güclü təmas qurduğunu göstərirdi. Tamaşaçı hadisələrin gedişini soyuq müşahidəçi mövqeyindən izləmirdi; səhnədəki sevinc, gərginlik, ümid və faciə anları zalda qarşılıq tapırdı. Finalda səslənən uzun alqışlar aktyor ifasına, quruluşun estetik bütövlüyünə və əsərin ideya-fəlsəfi çəkisinə verilən qiymət kimi səsləndi. Bu reaksiya tamaşanın təsir gücünü təsdiqləyən ən səmimi göstəricilərdən biri idi.
“Gülçöhrə və Əsgər”in əsas üstünlüyü onun dərin ideya məzmununda və klassik irsə məsuliyyətli münasibətindədir. Tamaşa insanın seçim azadlığı, tarixi şəraitin fərd üzərində təsiri, milli kimlik, mənəvi dayaq və yaddaş problemi kimi mövzuları ön plana çıxarır. Hadisələr konkret tarixi mərhələdə cərəyan etsə də, onların doğurduğu suallar bu gün də aktuallığını qoruyur. Məhz buna görə əsər keçmişə baxışdan daha geniş məna kəsb edir: o, bu günü anlamaq üçün klassikanın içindən açılan düşüncə platformasına çevrilir.
Nəticə etibarilə, “Gülçöhrə və Əsgər” Azərbaycan teatr sənətində klassik irslə müasir dramaturji təfəkkürün uğurlu sintezini nümayiş etdirən ciddi səhnə hadisəsidir. Kamal Abdullanın yaradıcı yanaşması tanış obrazlara yeni məna, yeni fəlsəfi dərinlik və yeni səhnə həyatı qazandırır. Tamaşa həm ədəbi, həm musiqili, həm də vizual baxımdan bütöv təsir bağışlayır. Bu səhnə əsəri repertuarda xüsusi yer tutmaq potensialına malikdir, çünki o, keçmişi təkrar etmir, keçmişlə düşünür və tamaşaçını da həmin düşüncəyə cəlb edir.
Rüfət Əliyev
filoloq-orientalist
