“NATO blokuna daxil olan Avropa ölkələri ABŞ-ın Şimali Atlantika Alyansından çıxa biləcəyi ssenariyə hazır olmalıdırlar”. Britaniyanın “The Telegraph” qəzeti hələ 2024-cü ilin martında, “NATO ölkələrindən olan diplomatlara” istinadən belə bir xəbərdarlıq etmişdi və Donald Trampın prezident seçkilərində qalib gələcəyi təqdirdə, bunun baş verə biləcəyini bildirmişdi. O tarixdən bu günə beynəlxalq siyasətdə bir çox hadisələr baş verib və onlardan da ən əsası Trampın ABŞ prezidenti seçilməsi, onun NATO ilə bağlı “The Telegraph”ın yaydığı xəbərdarlığı doğrulaya biləcək bir çox sərt bəyanatlarla çıxış etməsidir. Müxtəlif siyasi dairələrdə və ekspertlər arasında bu mümkün ssenari haqqında ciddi müzakirələr bir gün belə səngimir.

Trampın hələ ilk prezidentlik müddəti ərzində ABŞ-ın NATO-da iştirakı məsələsi müntəzəm olaraq Amerika və Avropa arasında qızğın ictimai fikir ayrılıqları mövzusuna çevrilirdi. Qərb mediası müntəzəm olaraq Alyansın qaranlıq perspektivləri və hətta Prezident Trampın hərbi blokdan tamamilə çıxmaq istəyi barədə şayiələr yayırdı. Buna baxmayaraq, Tramp bu cür məlumatları açıq şəkildə təkzib edirdi. Lakin Tramp administrasiyası tərəfindən qəbul edilmiş ABŞ-ın Milli Təhlükəsizlik Strategiyasında avropalılarda Amerikanın müttəfiqlik öhdəliklərini yerinə yetirməyə davam etmək istəyinə dair şübhələri daha da artıran bir sıra müddəalar var idi. Tramp ardıcıl vurğulayırdı ki, müttəfiqlər ABŞ-ın dəstəyinə görə “ödənişlər etməlidirlər”.

Yəni Donald Tramp Ağ Evə gələn ilk gündən ABŞ-ın NATO-ya və Şimali Atlantika Qarşılıqlı Müdafiə Müqaviləsinin 5-ci maddəsinə sadiq qalmasının məqsədəuyğunluğunu şübhə altına alırdı. Bu açıqlamalar Avropanın aparıcı dövlətlərinin liderlərini özlərini necə müdafiə edəcəkləri barədə düşünməyə məcbur etməyə bilməzdi. 2019-cu ildə Fransa prezidenti Makron NATO-nun “beyninin öldüyünü” elan etdi və Avropanın “strateji muxtariyyəti” ideyasını – AB-nin maraqları Amerikanın maraqlarından fərqlənərsə, müstəqil hərəkət etmək qabiliyyətini dirçəltməyə çalışdı. Hətta ABŞ-ın İsraillə birgə İrana qarşı hərbi əməliyyatlara başlamasından və Avropa Birliyi dövlətlərinin bu münaqişədə tərəfsiz qalmasından sonra vəziyyət daha da gərginləşdi və Trampın sərt qınağı ilə qarşılaşan NATO müttəfiqləri arasında Avropa ordusu yaratmaq kimi uzun müddət davam edən ideya ətrafında söhbətlər yenidən başladı.

Tarixə baxsaq, görərik ki, Vaşinqtonun NATO üzvlərinin kollektiv hərbi xərclərin “ədalətli” payını ödəmədikləri təqdirdə, ABŞ “Köhnə dünya”dakı hərbi mövcudluğunu ən azı əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaqla bağlı təhdidləri “Soyuq müharibə” dövrünə gedib çıxır. 1970-ci illərin ortalarından bəri, demək olar ki, hər bir ABŞ prezidenti bu və ya digər şəkildə avropalıları hərbi xərcləri artırmağa məcbur etməyə çalışıb. Macarıstanın artıq keçmiş Baş naziri Viktor Orban, hələ Ağ Evə qayıtması son dərəcə gərgin və proqnozlaşdırılması çətin olan seçki kampaniyası ilə üzləşən Trampla şəxsi iqamətgahında görüşəndən sonra bildirmişdi ki, “Tramp avropalıların əvəzinə Avropa üçün təhlükəsizlik təmin etmək istəmir, onlar ya bunun üçün pul ödəməli, ya da öz ordusunu yaratmalı olacaqlar”.

Lakin indi tamamilə fərqli vəziyyət yaranıb və Avropa özünü müstəqil müdafiə etmək haqqında düşünmək məcburiyyəti ilə üzləşib. Doğrudur, opponentlər arasında müstəqil Avropa müdafiə siyasətinin qeyri-real olduğunu deyənlər və hamını buna inandırmağa çalışan alyans tərəfdarları da var. Məsələn, Polşa, eləcə də Şimali və Mərkəzi Avropanın əksər ölkələri iddia edirlər ki, ABŞ-ın gözlənilməz bir prezidenti ilə işləmək nə qədər çətin olsa belə, hərbi cəhətdən zəif Avropa müttəfiqlərinə güvənməkdən daha üstündür. İtaliya və İspaniya kimi bəzi Aİ ölkələri isə “başlarını kolda gizlətməyə” çalışaraq, hərbi ehtiyaclara mümkün qədər az pul xərcləmək istəyirlər. Amma Macarıstanın keçmiş Baş naziri Viktor Orban və Slovakiyanın Baş naziri Robert Fitso da daxil olmaqla bəzi praqmatistlər Moskva ilə konstruktiv münasibətlər qurmağı təklif edirlər. Əslində, “hərbi müstəqillik” məsələsi çox ciddi problemə gətirib çıxarır: Avropa, ABŞ olmadan silahlı qüvvələrini formalaşdıra, silahlandıra və dəstəkləyə biləcəkmi?

NATO-nun Baş katibi Mark Rutte, bu il yanvarın 26-da Avropa Parlamentinin Müdafiə və Xarici İşlər Komitələrinin üzvləri ilə görüşdə bildirmişdi ki, Avropa yaxın gələcəkdə ABŞ-ın köməyi olmadan özünü müdafiə edə bilməyəcək. “Əgər burada kimsə düşünürsə ki, Avropa Birliyi və ya bütövlükdə Avropa ABŞ olmadan özünü müdafiə edə bilər, o zaman xəyal qurmağa davam edin. Bu, işə yaramayacaq”, - deyə “AFP” agentliyi Ruttenin çıxışından sitat gətirmişdi. Bu baxımdan, o, ABŞ-ın nüvə çətirini Avropanın “azadlığının əsas qarantı” adlandırmış və onun mövqeyini bölüşməyənlərə “uğurlar” arzulamışdı.

Aydın məsələdir ki, müzakirələr yenə gəlib üzvlük haqqının məbləginə dirənirdi. Rutte qeyd edirdi ki, “ABŞ Kanada və özünün Alyansdakı müttəfiqləri qədər NATO-da maraqlıdır. Avropa və Kanada öz təhlükəsizlikləri üçün üzərlərinə daha çox məsuliyyət götürsəydilər, bu, ədalətli və məqsədəuyğun olardı. Xoş xəbər budur ki, onlar bunu edirlər", - deyə NATO-nun baş katibi qeyd etmişdi. Ruttenin sözlərinə görə, əgər Avropa həqiqətən “müstəqil hərəkət etmək” istəyirsə, onda hər bir ölkənin müdafiə xərcləri, NATO üzvlərinin 2025-ci ilin iyun ayında razılaşdığı kimi, ÜDM-in 5 faizi qədər deyil, 10 faizi qədər artırılmalıdır.

Rutte ABŞ prezidenti ilə görüşlərindən sonra vahid Avropa ordusunun yaradılması ideyasını tənqid etmişdi. Milli silahlı qüvvələrə əlavə olaraq belə bir birliyin yaradılması “çoxsaylı təkrarlanan strukturların” yaradılmasına səbəb olacaq ki, bu da “vəziyyəti çətinləşdirəcək”. O, hətta Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin NATO-dan kənarda Avropada vahid ordunun yaradılmasını görməkdən “məmnun olacağı” barədə xəbərdarlıq edirdi.

Amma məsələ burasındadır ki, 2025-ci ildə Ağ Evə qayıdan Tramp, Avropa ölkələri üçün Amerika təhlükəsizlik zəmanətləri ilə bağlı daha sərt mövqe tutmaqla kifayətlənmədi. Tramp daha da irəli getdi: bu ilin yanvar ayında ABŞ prezidenti NATO üzvü olan Danimarkanı Qrenlandiyanın “nəzarətini ələ keçirməklə” hədələdi. Aprelin sonlarında isə məlum oldu ki, Tramp Almaniya kansleri Mertsin onun İrandakı hərəkətlərinə qarşı tənqidindən qəzəblənərək təxminən 5 min Amerika əsgərinin Almaniyadan çıxarılması ilə bağlı Pentaqona planlarını hazırlamağı əmr edib və Almaniyada qanadlı raket qüvvələrinin yerləşdirilməsi qərarını ləğv edib.

Avropada belə diskussiyalar davam etdiyi və Avropa İttifaqının militarizasiyası fonunda NATO-nun keçmiş baş katibi Yens Stoltenberq İsveçin “SVT” televiziya kanalına verdiyi müsahibədə bildirib ki, “NATO ABŞ olmadan yaşaya bilməz və AB ittifaq rolunu yerinə yetirə bilməz. Mən AB-yə böyük hörmət edirəm, amma inanmıram ki, AB ümumi təhlükəsizlik və müdafiə zəmanətləri məsələlərində NATO-nu əvəz edə bilsin”.

Görünür, artıq “ox yaydan çıxıb”. Dövlət katibi Marko Rubio mayın əvvəlində İsveçdə NATO xarici işlər nazirlərinin görüşünə gedərkən bildirib ki, avropalıların ABŞ-ın İrana qarşı müharibəsini dəstəkləməkdən imtina etməsindən sonra “ABŞ administrasiyası müttəfiqləri ilə məsləhətləşmələrdə NATO-da iştirak məsələsini qaldırmağı ədalətli hesab edir”. Mayın 26-da isə Almaniyanın “Der Spiegel” qəzeti ABŞ səfirinin bu yaxınlarda NATO qərargahında keçirdiyi brifinq zamanı ABŞ-ın böhranda Avropa müttəfiqlərinə kömək etmək üçün yerləşdirməyə hazır olacağı hərbi potensialı əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq planlarını açıqlayıb. Yerləşdiriləcək bu hərbi potensial kifayət qədər əhəmiyyətli görünür. Bu plan, strateji bombardmançı və qırıcı təyyarələrin, pilotsuz uçuş aparatlarının, hərbi gəmilərin və yanacaqdolduran təyyarələrin sayının əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmasını əhatə edir. Hətta sualtı qayıqların verilməsindən tamamilə imtina edilir.

“The Economist” jurnalının son sayında iddia olunur ki, Tramp administrasiyasının bu cür “şokedici” bəyanatları və hərəkətləri fonunda bəzi NATO üzvləri Amerikanın “Rusiya ilə müharibədən kənarda” qalacağından deyil, həm də digər ittifaq üzvlərinin cavab tədbirlərinə mane ola biləcəyindən qorxurlar. Bu ehtimal hələ mümkün hesab edilməsə də, bir neçə NATO ölkəsinin yüksək vəzifəli zabitləri və müdafiə strukturlarının rəsmiləri ilə müsahibələr ilk dəfə olaraq bu riski nə qədər ciddi qəbul etdiklərinə diqqət çəkib. Avropa ordularının bir sıra rəhbərləri, təkcə Amerikanın köməyi olmadan deyil, həm də NATO-nun komandanlıq və nəzarət infrastrukturunun əhəmiyyətli bir hissəsi olmadan, hərbi əməliyyatlar aparmaq üçün gizli planlar hazırlayırlar.

Ümumilikdə, Trampın ilk və hazırkı müddətinin təcrübəsi və Moskvanın həyati maraqlarını müdafiə etmək əzmindən qorxan Avropa İttifaqı son illərdə hərbi potensialını artırmaq üçün görünməmiş addımlar atıb. Lakin struktur, siyasi və hərbi-texniki reallıqların təhlili göstərir ki, yaxın gələcəkdə AB Avropada təhlükəsizliyin qarantı kimi NATO-nu əvəz edə bilməz. Əsas hərbi sahələrdə ABŞ-dan davamlı asılılıq, müdafiə səylərinin parçalanması və vahid kollektiv müdafiə mexanizminin olmaması “Avropa ordusu” anlayışını mümkün layihədən daha çox siyasi şüara çevirir.

Əvvəla, iki təşkilatın funksional məqsədlərindəki fundamental fərqi qəbul etmək lazımdır. NATO tarixən Vaşinqton Müqaviləsinin 5-ci maddəsində təsbit edilmiş vahid, inteqrasiya olunmuş komandanlıq strukturu və birmənalı təhlükəsizlik zəmanətləri olan hərbi ittifaq kimi yaradılmışdır. Avropa İttifaqı isə əksinə olaraq iqtisadi və siyasi layihə kimi inkişaf etmiş və onun hərbi ölçüsü - Ümumi Təhlükəsizlik və Müdafiə Siyasəti (ÜMTS) uzun müddət ikinci dərəcəli olmuşdur.

Digər tərəfdən, NATO planetin ən böyük hərbi-siyasi ittifaqı olsa da, faktiki olaraq, bu alyans öz silahlı qüvvələrinə malik deyil və üzv dövlətlər tərəfindən təmin edilən bölmələrə, o cümlədən xüsusi olaraq yaradılmış çoxmillətli briqadalara, korpuslara və digər qüvvələrə güvənir. Alyansın özü qərargah sisteminin fəaliyyətinə, qarşılıqlı əlaqələrin təşkilinə və böhran vəziyyətlərində komandanlığa cavabdehdir.

Bu səbəbdən fundamental məhdudiyyət Avropa ölkələrinin Amerika hərbi imkanlarından davamlı və orta müddətdə düzəlməz asılılığıdır. Beynəlxalq Strateji Araşdırmalar İnstitutunun (IISS) strateji kəşfiyyat və müşahidə, kosmik sistemlər, uzaq mənzilli dəqiq silahlar və bulud hesablamaları da daxil olmaqla, NATO-nun Avropa üzvlərinin imkanlarında davamlı kritik boşluqları müəyyən edir. “Military Times” tərəfindən tərtib edilmiş ekspert qiymətləndirmələri göstərir ki, inteqrasiya olunmuş hava, raketdən müdafiə və ya kosmik kəşfiyyat kimi sahələrdə özünü təminetməyə nail olması üçün Avropaya beş-on il lazım gələ bilər, bununla belə, bir sıra sahələrdə Amerika sistemlərinin tamamilə əvəz edilməsi isə ümumiyyətlə, gözlənilmir.

Nüvə amili də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. NATO-nun strateji çəkindirmə gücü əsasən Amerikanın nüvə arsenalına əsaslanır. Avropa dövlətlərindən yalnız Fransa və Birləşmiş Krallıq öz nüvə silahlarına malikdir. Britaniyanın imkanları da Amerika sistemləri ilə dərin inteqrasiya olunub. Fransanın nüvə çətirinin “avropalaşması” təklifləri isə bir çox müttəfiqlər tərəfindən şübhə ilə qarşılanır. Etibarlı nüvə zəmanətləri olmadan, hər hansı sırf Avropa müdafiə arxitekturasının mövcud Transatlantik konstruksiya ilə müqayisədə strateji cəhətdən natamam olacağı ortadadır.

Maliyyə və sənaye mülahizələri də NATO-nun Avropa qüvvələri ilə sürətli əvəzlənməsi fərziyyəsinin əleyhinədir. 2025-ci ildə qəbul edilmiş “Hazırlıq 2030” (“Readiness 2030”) proqramı və SAFE mexanizmi müdafiə ehtiyacları üçün ümumilikdə 800 milyard avro səfərbər etmək və birgə silah tədarükünü stimullaşdırmaq üçün nəzərdə tutulub. Lakin Avropanın müdafiə sənayesi milli prinsiplərə görə pərakəndə vəziyyətdədir: hər bir dövlət öz istehsalçılarını və iş yerlərini qoruyur və birgə layihələr üçün təsdiq prosedurları ləng və bürokratik olaraq qalır. Bundan əlavə, Ukrayna münaqişəsinin təcrübəsi Avropanın istehsal potensialının məhdudiyyətlərini üzə çıxardı.

Nəhayət, AB-nin özünün institusional və siyasi müxtəlifliyi ciddi maneə olaraq qalır. Silahlı hücum halında kömək etmək öhdəliyini nəzərdə tutan Lissabon Müqaviləsinin 42.7-ci maddəsi yalnız bir dəfə, 2015-ci ildə Fransada baş verən terror hücumlarından sonra tətbiq edilib və böyük hərbi böhranda sınaqdan keçirilməyib. Birmənalı öhdəlikləri olan Vaşinqton Müqaviləsinin 5-ci maddəsindən fərqli olaraq, Avropa formulu şərh üçün xeyli yer qoyur.

Tramp administrasiyasının “anti-NATO” siyasətini nə dərəcədə ardıcıl şəkildə həyata keçirəcəyi hələ də müəmma olaraq qalır. Belə ki, mayın 22-də ABŞ da daxil olmaqla, NATO-nun bütün Arktika üzvləri tərəfindən imzalanan Arktika Təhlükəsizliyi ilə bağlı Birgə Bəyanat yayımlandı. Bəyanatda qeyd olunur ki, Şimal sürətlə artan geosiyasi strateji əhəmiyyətə malik bir əraziyə çevrilir. “Rusiyanın artan hərbi fəaliyyəti və Çinin strateji marağı fonunda...” NATO Arktika bölgəsində “sabitliyi gücləndirməyə” çalışır. İmza atanlar alyansın Arktikada və Şimalda hərbi mövcudluğunun, müşahidə imkanlarının və birgə təlimlərinin “əlaqəli və ölçülü” şəkildə artırılmasını alqışlayırlar.

Beləliklə, NATO-nun gələcəyi ilə bağlı dəqiq bir anlayış olmasa da, demək olar ki, Avropa Birliyinin aktiv və genişmiqyaslı militarizasiyası artıq başlayıb.

Hazırladı:
İlqar RÜSTƏMOV
XQ